---

Dars xulosasi

• Subquery — boshqa so'rov ichidagi SELECT (qavs ichida); avval ichki, keyin tashqi so'rov bajariladi.
• Subquery turlari: skalyar (bitta qiymat), IN / NOT IN (ro'yxat), FROM dagi (vaqtinchalik jadval, taxallus bilan).
• CTE — WITH nom AS (...) bilan so'rov oldidan nomlangan vaqtinchalik natija; so'rov tepadan pastga o'qiladi.
• Bir nechta CTE vergul bilan ketma-ket yoziladi.
• CASE WHEN ... THEN ... ELSE ... END — shartli ustun (toifalash), yuqoridan pastga tekshiriladi.
• SUM(CASE WHEN ...) yordamida pivot (yillar ustunlarga) va shartli sanash bajariladi.
• Rasmiy uslubiy ko'rsatmadagi yillik o'sish (YoY) misoli: CTE + LAG.
• Bu hafta: GROUP BY / HAVING, JOIN, Subquery / CTE / CASE WHEN.

---

Qo'shimcha ma'lumot

1. Subquery: savol ichida savol

"Qaysi hudud o'rtachadan katta?" Avval o'rtachani topish kerak (ichki savol), keyin har hududni u bilan solishtirish (tashqi savol). Subquery shuni bir so'rovda qiladi.

SELECT hudud_id, oquvchilar_soni
FROM yillik_kpi
WHERE yil = 2024
  AND oquvchilar_soni > (SELECT AVG(oquvchilar_soni) FROM yillik_kpi WHERE yil = 2024);

2. IN va NOT IN

IN (subquery) ro'yxatdagi qiymatlardan biriga tenglikni tekshiradi. NOT IN ro'yxatda yo'qlarni topadi, lekin ichki ro'yxatda NULL bo'lsa, natija kutilmagan bo'lishi mumkin. Shu sababli LEFT JOIN ... IS NULL xavfsizroq.

3. CTE: o'qiladigan so'rov

WITH t AS (
    SELECT yil, SUM(oquvchilar_soni) AS jami
    FROM yillik_kpi GROUP BY yil
)
SELECT yil, jami,
       jami - LAG(jami) OVER (ORDER BY yil) AS yoy_change
FROM t ORDER BY yil;

t — vaqtinchalik "jadval", faqat shu so'rov ichida mavjud. LAG oldingi satr qiymatini oladi: shunday qilib har yilning o'sishi (YoY) chiqadi (birinchi yilda oldingi yo'q, shuning uchun NULL).

4. Subquery yoki CTE?

Holat	Tanlov
Bir joyda bitta oddiy qiymat	Subquery
Bir necha bosqich yoki bir hisob qayta ishlatiladi	CTE
O'qish osonligi muhim	CTE

5. CASE WHEN: SQL dagi if/elif/else

CASE WHEN oquvchilar_soni >= 600000 THEN 'Katta'
     WHEN oquvchilar_soni >= 400000 THEN 'O''rta'
     ELSE 'Kichik' END AS toifa

Tartib muhim: agar >= 400000 ni birinchi qo'ysangiz, 620 000 ham "O'rta" bo'lib qoladi! Matn ichidagi apostrof SQL da ikkilanadi ('O''rta').

6. Pivot

Odatda yillar satrlarda turadi. SUM(CASE WHEN yil = 2022 THEN ... END) bilan har yil o'z ustuniga o'tadi: hisobotlarda keng qo'llaniladi. Rasmiy uslubiy ko'rsatmada dbt modelida ham CASE WHEN orqali pivot qilinib, o'quvchi/o'qituvchi nisbati kabi ko'rsatkichlar hisoblanadi.

7. Odatiy xatolar

• CASE ni END bilan yopmaslik.
• Skalyar subquery bittadan ko'p qiymat qaytarishi.
• FROM dagi subquery ga taxallus bermaslik.
• CTE lar orasida vergulni unutish yoki oxirgisidan keyin ortiqcha vergul qo'yish.

---

Atamalar lug'ati

Atama	Ma'nosi
Subquery	Boshqa so'rov ichidagi SELECT
Skalyar subquery	Aynan bitta qiymat qaytaradigan ichki so'rov
IN / NOT IN	Qiymat ro'yxatda bor / yo'qligini tekshirish
CTE	Common Table Expression, WITH bilan nomlangan vaqtinchalik natija
WITH	CTE ni e'lon qiluvchi kalit so'z
CASE WHEN	Shartli ustun yaratuvchi ifoda
Pivot	Satrlardagi qiymatlarni ustunlarga aylantirish
YoY	Year-over-Year: yilma-yil o'zgarish
LAG	Oldingi satr qiymatini beruvchi oyna funksiyasi
Toifa (kategoriya)	Qiymatlarni guruhlarga ajratuvchi yorliq (Katta/O'rta/Kichik)

---

Bilasizmi?

• CTE nomi "Common Table Expression" so'zlarining qisqartmasi; uni ko'pincha dasturlashdagi "vaqtinchalik o'zgaruvchi"ga o'xshatishadi.
• CASE WHEN BI vositalarida (Tableau, Power BI) ham aynan shu nom bilan yoki shunga o'xshash IF ifodasi sifatida uchraydi.
• YoY (yilma-yil) o'zgarish iqtisodchilar, startaplar va hukumat hisobotlarida eng ko'p ishlatiladigan ko'rsatkichlardan biri.

---

Topshiriqlar

Jadvallar o'tgan darsdagidek. Ma'lumotlar o'quv uchun o'ylab topilgan, haqiqiy statistika emas.

1. Subquery turini aniqlang oson

Har bir so'rov uchun subquery turini ayting (skalyar, IN, FROM dagi): (a) WHERE x > (SELECT AVG(x) FROM t); (b) WHERE id IN (SELECT id FROM t2); (c) FROM (SELECT ... GROUP BY ...) AS q.
Kutiladigan natija: uchta tur nomi.

2. Eng kattani toping oson

2024-yilda eng ko'p o'quvchisi bo'lgan hududni MAX va subquery yordamida toping.
Kutiladigan natija: bitta qator (hudud_id va o'quvchilar soni).

3. Birinchi CTE oson

Yillar bo'yicha jami o'quvchilar sonini hisoblaydigan CTE yozing va uni SELECT bilan chaqiring.
Kutiladigan natija: har yil uchun bitta qator.

4. Bu kod nima chiqaradi? oson

SELECT CASE WHEN 7 > 10 THEN 'A' WHEN 7 > 5 THEN 'B' ELSE 'C' END;

Natijani bashorat qiling, keyin tekshiring.
Kutiladigan natija: bashorat va sabab (birinchi to'g'ri shart ishlaydi).

5. O'rtachadan yuqori o'rta

2024-yil o'quvchilar soni o'rtachadan katta hududlarning nomlarini chiqaring (hudud nomi uchun JOIN yoki IN subquery).
Kutiladigan natija: o'rtachadan katta uchta hudud nomi.

6. Hududi yo'qlarni topish o'rta

NOT IN (subquery) yordamida KPI si umuman yo'q hududlarni toping. Keyin shuni LEFT JOIN ... IS NULL bilan ham yozing va taqqoslang.
Kutiladigan natija: ikkala usulda bir xil natija (ma'lumotsiz hudud).

7. Toifalash o'rta

2024-yil uchun har bir hududga o'quvchilar soni bo'yicha toifa bering: 600 000 va undan yuqori Katta, 400 000 va undan yuqori O'rta, qolgani Kichik.
Kutiladigan natija: hudud nomi, o'quvchilar soni va toifa ustuni.

8. Tartib xatosi o'rta

Quyidagi so'rovda barcha hududlar nega "Kichik" chiqadi? Tuzating.

CASE WHEN oquvchilar_soni > 0 THEN 'Kichik'
     WHEN oquvchilar_soni >= 400000 THEN 'O''rta'
     ELSE 'Katta' END

Kutiladigan natija: shartlar tartibi tuzatiladi (kattadan kichikka).

9. YoY o'sish qiyin

CTE va LAG yordamida yillik jami o'quvchilar sonining o'sishini hisoblang. Birinchi yil uchun nega NULL chiqishini tushuntiring.
Kutiladigan natija: 2022 uchun NULL, keyingi yillar uchun musbat o'sish.

10. Pivot qiyin

SUM(CASE WHEN ...) bilan har hudud uchun 2022, 2023, 2024 o'quvchilar sonini uchta ustunga ajrating.
Kutiladigan natija: hudud boshiga bitta qator, uchta yil ustuni.

11. Ikki CTE qiyin

Birinchi CTE: har hudud uchun 3 yillik jami. Ikkinchi CTE: shu jamilarning o'rtachasi. Asosiy so'rov: jami o'rtachadan yuqori hududlarni chiqarsin.
Kutiladigan natija: uchta hudud, vergul bilan ajratilgan ikki WITH blok.

12. Mini-loyiha: BI hisoboti bonus

O'zingiz mavzu tanlang (masalan, hududlar yuklamasi) va quyidagilardan foydalanib bitta tahliliy so'rov yozing: JOIN, CTE, CASE WHEN, GROUP BY. Natijani Python orqali jadval ko'rinishida chiqaring va 3 jumlali xulosa yozing.
Kutiladigan natija: ishlaydigan so'rov va qisqa tahliliy xulosa.

---

O'zingizni tekshiring

1. Subquery nima, qaysi tartibda bajariladi?
2. Skalyar subquery va IN subquery farqi nimada?
3. CTE ni qanday e'lon qilamiz va u qaysi vaqtgacha "yashaydi"?
4. Bir nechta CTE orasida nima turadi?
5. CASE WHEN da shartlar qaysi tartibda tekshiriladi?
6. ELSE yozilmasa nima bo'lishi mumkin?
7. Pivot nima va qanday qilinadi?
8. YoY nima va LAG nima uchun kerak?

---

Uyga vazifa

Bitta mustaqil hisobot yozing: CTE da 2024-yil uchun hududlar bo'yicha o'quvchi/o'qituvchi nisbatini hisoblang, so'ng CASE WHEN bilan Yuqori (14 dan katta) / O'rta (13 dan katta) / Normal toifasini bering, toifalar bo'yicha hududlar sonini chiqaring. Natijani Python orqali chop eting. (20–30 daqiqa)