AXV

Mavzu

4-hafta · 11-dars

11-dars: SQL JOIN turlari (INNER, LEFT, RIGHT, FULL) va amaliy tahlil

Ma'lumot bitta jadvalda emas, bo'laklarga bo'lib saqlanadi. JOIN esa ularni kalit orqali bir joyga yig'adigan "yelim". Bugun to'rt xil yelimni va ularning qachon qo'llanishini o'rganasiz.

Slaydlarni ochishDars testi4-hafta

Dars xulosasi ​

  • Relatsion bazada ma'lumotlar bir nechta jadvalga bo'linadi; JOIN ularni kalit (PK = FK) orqali birlashtiradi.
  • ON sharti jadvallar qanday bog'lanishini aytadi: k.hudud_id = h.hudud_id.
  • INNER JOIN faqat ikkala tomonda mos kelganlarni qoldiradi.
  • LEFT JOIN chap jadvalning barcha satrlarini saqlaydi; mosi yo'qlarga NULL.
  • RIGHT JOIN o'ng jadvalning barcha satrlarini saqlaydi; FULL JOIN ikkala tomonni to'liq saqlaydi.
  • LEFT JOIN ... WHERE o'ng_PK IS NULL bog'lanmaganlarni topadi.
  • Taxalluslar (h, k, m) so'rovni qisqa va o'qiladigan qiladi.
  • JOIN ni GROUP BY / HAVING bilan birga qo'llab, tayyor hisobot olinadi.

Qo'shimcha ma'lumot ​

1. Nega ma'lumotni bo'lib saqlaymiz? ​

Agar har KPI satrida hudud nomi yozilsa, "Samarqand viloyati" matni yuzlab marta takrorlanadi; nom o'zgarsa, hammasini tahrirlash kerak. Shuning uchun nom hududlar da bir marta turadi, yillik_kpi esa faqat hudud_id ni saqlaydi. Hisobotda ikkalasini JOIN birlashtiradi.

2. Jadval raqsi: Venn diagrammasi ​

  • INNER JOIN — ikki doiraning kesishmasi.
  • LEFT JOIN — butun chap doira (+ kesishma).
  • RIGHT JOIN — butun o'ng doira.
  • FULL JOIN — ikkala doira birga.

3. LEFT JOIN da ON va WHERE ​

sql
-- To'g'ri: Xorazm ham ro'yxatda qoladi (o'quvchilar soni NULL)
SELECT h.nomi, k.oquvchilar_soni
FROM hududlar h
LEFT JOIN yillik_kpi k ON k.hudud_id = h.hudud_id AND k.yil = 2024;

-- Qopqon: WHERE da shart bersangiz, NULL satrlar tushib qoladi
... LEFT JOIN yillik_kpi k ON k.hudud_id = h.hudud_id
WHERE k.yil = 2024;

4. COUNT va LEFT JOIN ​

COUNT(*) bo'sh hududni ham "1" deb sanaydi (chunki NULL li satr bor). To'g'risi: COUNT(m.maktab_id), u NULL larni sanamaydi va 0 beradi.

5. COALESCE ​

COALESCE(x, 0) — x bo'sh bo'lsa 0 ni qaytaradi. Hisobotda None o'rniga 0 ko'rsatish uchun qulay.

6. RIGHT va FULL JOIN eslatmasi ​

SQLite 3.39 versiyadan boshlab RIGHT va FULL JOIN ni qo'llaydi. Tekshirish: print(sqlite3.sqlite_version). Eski versiyada LEFT JOIN da jadvallar o'rnini almashtiring.

7. Odatiy xatolar ​

  • ON ni unutish: har satr har satr bilan juftlanadi (Cartesian product).
  • hudud_id ni jadval nomisiz yozish: ikkala jadvalda bor, noaniq.
  • LEFT JOIN da o'ng jadval shartini WHERE ga qo'yish.

Atamalar lug'ati ​

AtamaMa'nosi
JOINJadvallarni kalit orqali birlashtirish
ONBirlashtirish sharti
INNER JOINFaqat ikkala tomonda mos kelgan satrlar
LEFT JOINChap jadvalning barcha satrlari + mosi
RIGHT JOINO'ng jadvalning barcha satrlari + mosi
FULL JOINIkkala jadvalning barcha satrlari
Primary Key (PK)Jadvaldagi satrni noyob aniqlovchi ustun
Foreign Key (FK)Boshqa jadval PK siga havola qiluvchi ustun
Anti-joinLEFT JOIN + IS NULL bilan mosi yo'qlarni topish
COALESCENULL o'rniga boshqa qiymat beruvchi funksiya

Bilasizmi? ​

  • Amalda ko'pincha INNER JOIN va LEFT JOIN yoziladi; RIGHT JOIN ni odatda jadval o'rinlarini almashtirib LEFT JOIN ga aylantirishadi.
  • Onlayn do'konda buyurtma, mijoz va mahsulot ma'lumotlari odatda alohida jadvallarda; "Kim nima sotib oldi?" hisoboti 3 jadvalni JOIN qiladi.
  • JOIN so'zi ingliz tilida "qo'shilmoq", Venn diagrammalarini esa XIX asr mantiqchisi John Venn nomi bilan atashadi.

Topshiriqlar ​

Jadvallar: hududlar(hudud_id, nomi, markaz), maktablar(maktab_id, hudud_id, raqam, sigim, turi), yillik_kpi(kpi_id, hudud_id, yil, oquvchilar_soni, oqituvchilar_soni, maktablar_soni).

1. Kalitni toping oson ​

hududlar va yillik_kpi orasida qaysi ustun PK, qaysisi FK? ON sharti qanday yoziladi?
Kutiladigan natija: hududlar.hudud_id (PK), yillik_kpi.hudud_id (FK) va to'liq ON ifodasi.

2. Birinchi JOIN oson ​

2024-yil uchun hudud nomi va o'quvchilar sonini chiqaring (INNER JOIN).
Kutiladigan natija: bitta hudud uchun bitta qator, hamma nom matn ko'rinishida.

3. Taxalluslar oson ​

Oldingi so'rovni taxalluslarsiz (to'liq jadval nomlari bilan) va taxalluslar bilan yozing. Qaysi biri o'qishga qulay?
Kutiladigan natija: ikkita ekvivalent so'rov va xulosa.

4. JOIN turini toping oson ​

Har vaziyat uchun JOIN turini tanlang: (a) faqat KPI si bor hududlar; (b) KPI bor-yo'qligidan qat'i nazar barcha hududlar; (c) ikki ro'yxatdagi hamma yozuv, bir-biriga mos kelmaganlari bilan.
Kutiladigan natija: INNER, LEFT, FULL (yoki RIGHT) ga to'g'ri moslashtirilgan javoblar.

5. Nechta qator? o'rta ​

hududlar da 6 qator, yillik_kpi da (har hududga 3 yil, bitta hududda ma'lumot yo'q) 15 qator bor. Quyidagi so'rovlar necha qator qaytaradi? Avval bashorat qiling, keyin tekshiring: (a) INNER JOIN; (b) LEFT JOIN (shartsiz).
Kutiladigan natija: bashorat va tajriba natijasi.

6. Bo'sh hududni toping o'rta ​

Hech qanday KPI kiritilmagan hududlarni topuvchi so'rov yozing (LEFT JOIN ... IS NULL).
Kutiladigan natija: bitta hudud nomi (ma'lumotsiz hudud).

7. Maktablar hisoboti o'rta ​

Har bir hudud uchun maktablar soni va umumiy sig'imni chiqaring. Maktabi yo'q hudud ham ko'rinsin, sig'im 0 bo'lsin (COALESCE).
Kutiladigan natija: barcha hududlar, maktabsiz hudud uchun 0 | 0.

8. Qopqonni toping o'rta ​

Nima uchun quyidagi so'rov LEFT JOIN ning afzalligini yo'qotadi? Tuzating.

sql
SELECT h.nomi, k.oquvchilar_soni
FROM hududlar h
LEFT JOIN yillik_kpi k ON k.hudud_id = h.hudud_id
WHERE k.yil = 2024;

Kutiladigan natija: WHERE sharti NULL satrlarni olib tashlashi tushuntiriladi, shart ON ga ko'chiriladi.

9. Uch jadval qiyin ​

Har bir maktab uchun: hudud nomi, maktab raqami, sig'imi va shu hududning 2024-yildagi o'quvchilar soni chiqsin.
Kutiladigan natija: maktablar qatorlari soniga teng natija, ikkita JOIN bilan.

10. FULL JOIN tadqiqoti qiyin ​

qabul_reja(hudud_nomi, reja) jadvalini yarating (4 qator, ulardan 3 tasi hududlar dagi nomlar, 1 tasi yo'q nom) va FULL JOIN bilan ikkala tomonda mos kelmaganlarni toping.
Kutiladigan natija: chap yoki o'ng tomoni NULL bo'lgan qatorlar ajratib ko'rsatiladi.

11. Hisobot + HAVING qiyin ​

Har bir hudud uchun 3 yillik jami o'quvchilarni hisoblab, faqat 1 500 000 dan ko'p bo'lganlarni ko'rsating, hudud nomi bilan, kamayish tartibida.
Kutiladigan natija: JOIN, GROUP BY, HAVING, ORDER BY uyg'unlashgan so'rov, uchta hudud.

12. Mini-loyiha: Python hisobot bonus ​

Yuqoridagi 9- yoki 11-topshiriq natijasini Python skriptda olib, f-string bilan chiroyli jadval ko'rinishida chiqaring, None ni "ma'lumot yo'q" deb almashtiring.
Kutiladigan natija: ustunlari tekislangan, None qiymatsiz chiroyli chop etish.

O'zingizni tekshiring ​

  1. JOIN nima uchun kerak?
  2. ON ni yozmasak nima bo'ladi?
  3. INNER va LEFT JOIN farqini bitta jumlada ayting.
  4. Bog'lanmagan yozuvlarni topishda IS NULL qaysi jadval ustuniga qo'llanadi?
  5. LEFT JOIN da o'ng jadval shartini nega ON ga yozamiz?
  6. COUNT(*) va COUNT(m.maktab_id) farqi LEFT JOIN da nimada?
  7. FULL JOIN natijasida kimdir NULL ga ega bo'lsa, bu nimani bildiradi?

Uyga vazifa ​

Har bir hudud uchun nomi, 2024-yil o'quvchilar soni va qabul_reja dagi rejani bitta jadvalda chiqaring (LEFT JOIN; reja yo'q bo'lsa 0, COALESCE). Keyin qabul_reja da rejasi kiritilmagan hududlarni anti-join bilan alohida chiqaring. (20–30 daqiqa)

© 2026 AXVHUB.UZ