---

Dars xulosasi

• Agregat funksiyalar ko'p satrni bitta qiymatga aylantiradi: COUNT, SUM, AVG, MIN, MAX.
• COUNT(*) barcha satrlarni, COUNT(ustun) esa NULL bo'lmaganlarni sanaydi.
• GROUP BY satrlarni guruhlarga bo'ladi; agregat funksiya har guruh uchun alohida hisoblanadi.
• SELECT dagi har bir ustun yoki GROUP BY da bo'lishi, yoki agregat ichida turishi kerak.
• WHERE satrlarni guruhlashdan oldin, HAVING guruhlarni guruhlashdan keyin filtrlaydi.
• Mantiqiy ijro tartibi: FROM → WHERE → GROUP BY → HAVING → SELECT → ORDER BY → LIMIT.
• NULLIF(a, 0) nolga bo'lish xatosidan saqlaydi (KPI nisbatida).
• Dublikatni topish: GROUP BY kalit HAVING COUNT(*) > 1.

---

Qo'shimcha ma'lumot

1. Guruhlash: savat o'xshatishi

Tasavvur qiling: stol ustida 15 ta kartochka (har biri hudud va yil). GROUP BY yil — kartochkalarni yil bo'yicha 3 ta savatga ajratish. Keyin SUM har savatdagi sonlarni qo'shadi. Natijada 15 emas, 3 qator chiqadi.

2. Nega WHERE ichida SUM yozib bo'lmaydi?

WHERE satrlarni birinchi bo'lib ko'zdan kechiradi, guruhlar esa hali yo'q. Yig'indi hali hisoblanmagan! Shuning uchun agregat shart faqat guruhlardan keyin ishlaydigan HAVING da yoziladi:

-- XATO
SELECT yil, SUM(oquvchilar_soni) FROM yillik_kpi
WHERE SUM(oquvchilar_soni) > 2500000 GROUP BY yil;

-- TO'G'RI
SELECT yil, SUM(oquvchilar_soni) FROM yillik_kpi
GROUP BY yil HAVING SUM(oquvchilar_soni) > 2500000;

3. Ikkala filtr birga

WHERE ni kuchli tarzda ishlating: u satrlarni oldindan kamaytiradi, guruhlash tezroq ishlaydi. HAVING ni faqat agregatga bog'liq shart uchun saqlang.

SELECT hudud_id, COUNT(*) AS maktab_soni, SUM(sigim) AS umumiy_sigim
FROM maktablar
WHERE sigim >= 600          -- satr filtri
GROUP BY hudud_id
HAVING COUNT(*) >= 2        -- guruh filtri
ORDER BY umumiy_sigim DESC;

4. Nolga bo'lish

Ba'zi bazalar nolga bo'lishda xato beradi. NULLIF(SUM(oqituvchilar_soni), 0) maxraj nol bo'lsa NULL qaytaradi, natija ham NULL bo'ladi, dastur esa to'xtamaydi. SQLite da butun sonlar bo'linmasi kasrni kesib tashlaydi (5 / 2 = 2), shuning uchun * 1.0 qo'shing.

5. Odatiy xatolar

• GROUP BY da ko'rsatilmagan oddiy ustunni SELECT ga yozish.
• HAVING o'rniga WHERE yozish.
• COUNT(*) va COUNT(ustun) ni almashtirib yuborish.

---

Atamalar lug'ati

Atama	Ma'nosi
Aggregate function	Ko'p satrdan bitta qiymat hosil qiluvchi funksiya (SUM, AVG...)
GROUP BY	Satrlarni ustun qiymati bo'yicha guruhlarga ajratadi
HAVING	Guruhlarni agregat natijasi bo'yicha filtrlaydi
COUNT	Satrlar yoki qiymatlar sonini sanaydi
NULLIF	Ikki qiymat teng bo'lsa NULL qaytaradi
Alias	Ustun yoki hisobga berilgan vaqtinchalik nom (AS)
KPI	Muhim ko'rsatkich (masalan, o'quvchi/o'qituvchi nisbati)
Dublikat	Kalit bo'yicha takrorlangan yozuv
Mantiqiy ijro tartibi	So'rov bandlarining bajarilish ketma-ketligi

---

Bilasizmi?

• Dashboard dagi "oylik daromad" grafigi ko'pincha oddiy GROUP BY oy + SUM so'rovi bilan hisoblanadi.
• SQL da NULL "nol" emas, "noma'lum" degani: shuning uchun AVG ular ustidan sakrab o'tadi.
• Telegram yoki Instagram "bugun nechta xabar" statistikasi ham guruhlab sanash orqali chiqadi.

---

Topshiriqlar

Hamma topshiriq maktab.db ning hududlar, maktablar, yillik_kpi jadvallari uchun. Dars boshida mentor bergan to'ldirish skriptini ishga tushiring.

1. Funksiyani moslashtiring oson

Har bir vazifa uchun to'g'ri agregat funksiyani yozing: (a) hududlar sonini sanash; (b) eng katta maktab sig'imi; (c) o'quvchilar umumiy yig'indisi; (d) o'rtacha o'qituvchi soni.
Kutiladigan natija: to'rtta funksiya nomi va ular ishlatiladigan ustun.

2. Birinchi hisobot oson

yillik_kpi dan COUNT(*), SUM(oquvchilar_soni), MAX(oquvchilar_soni) ni bitta SELECT da chiqaring.
Kutiladigan natija: bitta qator, uchta son.

3. Yillar bo'yicha jami oson

Har bir yil uchun jami o'quvchilar sonini chiqaring, yil bo'yicha saralang.
Kutiladigan natija: har yil uchun bitta qator (uchta yil).

4. Bu kod nima chiqaradi? oson

SELECT turi, COUNT(*) FROM maktablar GROUP BY turi;

Qancha qator chiqadi? Qatorlar nimani bildiradi? Avval fikringizni yozing, keyin ishga tushirib tekshiring.
Kutiladigan natija: bashorat va haqiqiy natija taqqoslanadi.

5. WHERE yoki HAVING? o'rta

Quyidagi shartlar uchun qaysi biri (WHERE yoki HAVING) kerakligini yozing va sababini tushuntiring: (a) yil = 2024; (b) SUM(oquvchilar_soni) > 1000000; (c) sigim >= 600; (d) COUNT(*) >= 2.
Kutiladigan natija: to'rtta javob va ularning izohi.

6. KPI nisbati o'rta

Har bir yil uchun o'quvchi/o'qituvchi nisbatini 2 xona aniqlikda hisoblang (NULLIF va * 1.0 bilan).
Kutiladigan natija: uch qator, qiymatlar 13 atrofida.

7. Hudud bo'yicha o'rtacha o'rta

Har bir hudud uchun o'quvchilarning 3 yillik o'rtachasini toping va faqat 500 000 dan ko'p bo'lganlarni qoldiring.
Kutiladigan natija: HAVING AVG(...) > 500000 ishlatilgan, o'rtachasi kattasi birinchi.

8. Xatoni toping o'rta

SELECT hudud_id, yil, SUM(oquvchilar_soni)
FROM yillik_kpi
GROUP BY hudud_id;

So'rov nima uchun noto'g'ri yoki noaniq? Qanday tuzatasiz?
Kutiladigan natija: yil ustuni GROUP BY da yo'qligi aniqlanib, tuzatilgan so'rov yoziladi.

9. Dublikat ovchisi qiyin

yillik_kpi da bir hudud va bir yil uchun ikki marta yozilgan qator bormi? Tekshiruvchi so'rov yozing. Keyin UNIQUE (hudud_id, yil) cheklovi nima uchun dublikatga yo'l qo'ymasligini tushuntiring.
Kutiladigan natija: GROUP BY ... HAVING COUNT(*) > 1 so'rovi, natija bo'sh.

10. Maktab hisoboti qiyin

maktablar dan har bir hudud uchun maktab soni va umumiy sig'imni chiqaring; faqat sig'imi 600 va undan katta maktablarni hisobga oling; kamida 2 maktabi bo'lgan hududlar qolsin; umumiy sig'im kamayish tartibida bo'lsin.
Kutiladigan natija: WHERE, GROUP BY, HAVING, ORDER BY to'rttasi ham ishlatilgan so'rov.

11. Ijro tartibini chizing qiyin

10-topshiriqdagi so'rovning mantiqiy ijro bosqichlarini ketma-ket yozing va har bosqichda satrlar soni qanday o'zgarishini taxmin qiling.
Kutiladigan natija: FROM → WHERE → GROUP BY → HAVING → SELECT → ORDER BY zanjiri va izohlar.

12. Mini-loyiha: o'z maktabingiz bonus

maktablar jadvaliga o'zingizning hududingizdan 5 ta maktab qo'shing (INSERT), keyin hudud bo'yicha o'rtacha sig'imni hisoblab, natijani print bilan jadval ko'rinishida chiqaruvchi Python skript yozing.
Kutiladigan natija: ishlaydigan skript va chiroyli formatlangan natija.

---

O'zingizni tekshiring

1. Agregat funksiya oddiy funksiyadan nimasi bilan farq qiladi?
2. COUNT(*) bilan COUNT(oquvchilar_soni) qachon farq qiladi?
3. GROUP BY yil bo'lsa, SELECT ga yana qanday ustunlarni yozish mumkin?
4. WHERE va HAVING ning asosiy farqi nima?
5. Nega WHERE SUM(x) > 5 ishlamaydi?
6. NULLIF(a, 0) nima qaytaradi, a nolga teng bo'lsa?
7. Dublikatni topish uchun qanday so'rov yoziladi?

---

Uyga vazifa

maktab.db da yillar va hududlar kesimida hisobot tuzing: (1) yillar bo'yicha jami o'quvchi, o'qituvchi va maktablar soni; (2) hududlar bo'yicha o'rtacha o'quvchi/o'qituvchi nisbati, faqat 13 dan yuqori bo'lganlar (HAVING); (3) dublikat tekshirish so'rovi. Natijani Python skript orqali chiroyli chiqaring. (20–30 daqiqa)