Dars xulosasi

• Redundansiya — bir xil ma'lumotning bazada ortiqcha takrorlanishi.
• Redundansiya 3 ta anomaliyaga olib keladi:
  • Update anomaly — ma'lumot faqat bir joyda yangilanadi, boshqa joyda eskisi qoladi;
  • Insert anomaly — bir ma'lumotni boshqasisiz qo'shib bo'lmaydi;
  • Delete anomaly — bir yozuvni o'chirganda kerakli boshqa ma'lumot ham yo'qoladi.
• Normalizatsiya — jadvallarni bog'langan kichik jadvallarga ajratib, takrorlanishni kamaytirish va yaxlitlikni ta'minlash.
• 1NF: har bir katakda bitta (atomar) qiymat, takrorlanuvchi ustunlar (Mahsulot1, Mahsulot2) yo'q.
• 2NF: 1NF + kalit bo'lmagan ustunlar butun kalitga bog'liq (qisman bog'liqlik yo'q).
• 3NF: 2NF + kalit bo'lmagan ustunlar bir-biriga emas, faqat kalitga bog'liq (tranzitiv bog'liqlik yo'q).
• BI'da: tranzaksion bazalar (OLTP) normalizatsiyalangan; hisobot uchun ko'pincha Star schema — markazda Fact jadval (raqamlar), atrofida Dimension jadvallar (tavsiflar).

---

Qo'shimcha ma'lumot

1. Bitta qoida — uchta shakl

Eslab qolish uchun: «Har bir ustun kalitga (1NF), butun kalitga (2NF) va faqat kalitga (3NF) bog'liq bo'lsin».

2. Misol: do'kon buyurtmalari

Boshlang'ich «yassi» jadval: BuyurtmaID, Sana, MijozIsmi, MijozTelefon, Mahsulotlar, Narxlar — mijoz har buyurtmada takrorlanadi, bir katakda bir nechta mahsulot.

3NF dan keyin:

Mijozlar(MijozID PK, Ism, Telefon, Shahar)
Buyurtmalar(BuyurtmaID PK, Sana, MijozID FK)
Mahsulotlar(MahsulotID PK, Nomi, Narx)
BuyurtmaTarkibi(BuyurtmaID FK, MahsulotID FK, Soni)

Endi telefon bitta joyda, yangi mahsulotni buyurtmasiz qo'shish mumkin, buyurtma o'chsa ham mijoz qoladi.

3. Normalizatsiya vs denormalizatsiya

	Normalizatsiya	Denormalizatsiya
Qayerda	kassa, bank, sayt bazasi (OLTP)	BI hisobotlari, dashboardlar
Afzallik	takrorlanish yo'q, yaxlitlik	tez o'qish, oddiy hisobot
Kamchilik	ko'p jadval, ko'p bog'lash	biroz takrorlanish

4. Star schema

             DimSana
                |
DimMijoz --- FactSotuv --- DimMahsulot

Fact — nima sodir bo'ldi va qancha (Soni, Summa). Dimension — kim, nima, qachon, qayerda.

---

Atamalar lug'ati

Atama	Ma'nosi
Redundansiya	Ma'lumotning ortiqcha takrorlanishi
Anomaliya	Takrorlanish tufayli yuzaga keladigan yangilash, qo'shish yoki o'chirish xatosi
Normalizatsiya	Jadvallarni takrorsiz va izchil tuzilmaga keltirish jarayoni
Normal shakl (NF)	Normalizatsiya bosqichi: 1NF, 2NF, 3NF
Atomar qiymat	Bo'linmaydigan bitta qiymat (bir katakda bitta ma'lumot)
Kompozit kalit	Ikki yoki undan ortiq ustundan iborat Primary Key
Qisman bog'liqlik	Ustunning kompozit kalitning faqat bir qismiga bog'liqligi
Tranzitiv bog'liqlik	Kalit bo'lmagan ustunning boshqa kalit bo'lmagan ustunga bog'liqligi
OLTP	Kundalik tranzaksiyalarni qayd etuvchi tizim
Denormalizatsiya	Tahlil tezligi uchun jadvallarni qasddan birlashtirish
Fact jadval	O'lchanadigan hodisalar va raqamlar jadvali
Dimension jadval	Tavsiflovchi ma'lumotlar jadvali (mijoz, mahsulot, sana)

---

Bilasizmi?

• Normal shakllar g'oyasini relatsion model muallifi Edgar F. Codd 1970-yillar boshida taklif qilgan.
• 3NF dan keyin ham shakllar bor (BCNF, 4NF, 5NF), lekin amaliyotda ko'pchilik bazalar 3NF da to'xtaydi.
• Power BI kabi vositalar Star schema bilan eng tez ishlaydi — shuning uchun BI analitiklari uni «oltin standart» deyishadi.
• Excel'dagi «har bir ustun — bitta o'zgaruvchi» qoidasi aslida 1NF ning o'zi.

---

Topshiriqlar

1. Redundansiyani toping oson

OquvchiID, Ism, Sinf, SinfRahbari, SinfRahbariTelefon jadvalida qaysi ma'lumotlar takrorlanadi? Nima uchun?

Kutiladigan natija: takrorlanuvchi ustunlar va sababi (2–3 jumla).

2. Anomaliya turini aniqlang oson

Uch holatni anomaliya turiga moslang: (a) mijoz manzili faqat bitta qatorda yangilandi; (b) hali sotilmagan mahsulotni jadvalga qo'shib bo'lmaydi; (c) yagona buyurtma o'chirilib, mijoz ham yo'qoldi.

Kutiladigan natija: 3 ta to'g'ri juftlik (Update, Insert, Delete).

3. 1NF ga keltiring oson

1 | Ali | Shaxmat, Futbol va 2 | Malika | Robototexnika qatorlarini 1NF ga keltiring.

Kutiladigan natija: har katakda bitta qiymatli 3 qatorli jadval.

4. Normal shakl qoidalari oson

1NF, 2NF va 3NF qoidalarini o'z so'zlaringiz bilan bir jumladan yozing.

Kutiladigan natija: 3 ta aniq ta'rif.

5. Qisman bog'liqlikni toping o'rta

Kalit — (OquvchiID, FanID). Ustunlar: OquvchiIsmi, FanNomi, Baho. Qaysi ustun butun kalitga, qaysilari kalitning bir qismiga bog'liq?

Kutiladigan natija: Baho — butun kalitga; OquvchiIsmi, FanNomi — qisman.

6. 2NF ga ajrating o'rta

5-topshiriqdagi jadvalni 2NF ga keltiring: qaysi jadvallar hosil bo'ladi?

Kutiladigan natija: 3 ta jadval sxemasi (PK va FK bilan).

7. Tranzitiv bog'liqlik o'rta

Xodimlar(XodimID, Ism, BolimID, BolimNomi, BolimTelefon) jadvalida tranzitiv bog'liqlikni toping va 3NF ga keltiring.

Kutiladigan natija: Xodimlar va Bolimlar jadvallari, FK bilan.

8. Fact yoki Dimension? o'rta

Jadvallarni ajrating: Sotuvlar(Sana, MahsulotID, Soni, Summa), Mahsulotlar(MahsulotID, Nomi, Kategoriya), Mijozlar(MijozID, Ism, Shahar), Kalendar(Sana, Oy, Yil).

Kutiladigan natija: 1 ta Fact, 3 ta Dimension va qisqa sabab.

9. Kutubxonani 3NF ga keltiring qiyin

KitobID, KitobNomi, Muallif, MuallifDavlati, OquvchiIsmi, OquvchiSinfi, OlinganSana jadvalini 3NF ga keltiring.

Kutiladigan natija: 3–4 ta bog'langan jadval, PK, FK va munosabat turlari.

10. Anomaliyalarni tekshiring qiyin

9-topshiriqdagi yangi modelingizda 3 ta anomaliya endi nima uchun yuz bermasligini har biri uchun bir jumlada tushuntiring.

Kutiladigan natija: 3 ta asoslangan izoh.

11. Star schema loyihalang qiyin

Kinoteatr chiptalari sotuvi uchun Star schema chizing: 1 Fact (FactChipta) va kamida 3 Dimension (film, zal, sana).

Kutiladigan natija: sxema, har jadvalda 3–4 ustun.

12. Qachon denormalizatsiya? bonus

Do'kon direktori har kuni ertalab «kecha qaysi shaharda qancha sotildi» hisobotini ko'radi. Nega bu hisobot uchun ma'lumotni Star schema ga yig'ish foydali? 5–6 jumlali asoslash yozing.

Kutiladigan natija: OLTP va BI farqiga tayangan asoslash.

---

O'zingizni tekshiring

1. Redundansiya nima va u qanday zarar keltiradi?
2. Uchta anomaliyaning har biriga misol keltiring.
3. 1NF ning ikkita talabi qaysi?
4. Qisman va tranzitiv bog'liqlik farqi nima?
5. 3NF dan keyin «Mijoz telefoni» necha joyda saqlanadi?
6. Fact va Dimension jadvallarida qanday ma'lumot turadi?
7. Nega BI modellarida ba'zan denormalizatsiya qilinadi?

---

Uyga vazifa

Kutubxona «yassi» jadvalini (KitobID, KitobNomi, Muallif, MuallifDavlati, OquvchiIsmi, OquvchiSinfi, OlinganSana, QaytarishSana) 3NF ga keltiring va 3–4 ta bog'langan jadval sxemasini PK, FK va munosabat turlari bilan chizing. Batafsil: uyga-vazifa.md.