Dars xulosasi

• list (ro'yxat) — tartiblangan, o'zgaruvchan (mutable) va turli tipdagi qiymatlarni bitta konteynerda saqlovchi ma'lumotlar tuzilmasi.
• List kvadrat qavslar [ ] yordamida yaratiladi: sonlar = [10, 20, 30].
• Mutable (O'zgaruvchanlik): Stringdan farqli o'laroq, list elementini indeks orqali to'g'ridan-to'g'ri o'zgartirish mumkin (sonlar[0] = 99).
• Asosiy ro'yxat metodlari:
  • .append(qiymat) — ro'yxat oxiriga bitta element qo'shadi;
  • .insert(indeks, qiymat) — belgilangan indeksga yangi element kiritadi;
  • .remove(qiymat) — ro'yxatdan birinchi uchragan ko'rsatilgan qiymatni o'chiradi;
  • .pop() — oxirgi elementni sug'urib oladi (qaytaradi va o'chiradi);
  • .pop(indeks) — ko'rsatilgan indeksdagi elementni sug'urib oladi;
  • .clear() — ro'yxatni butunlay tozalab, bo'sh [] qiladi.

Qo'shimcha ma'lumot

String vs List taqqoslovi

Xususiyat	string	list
Qavs turi	"...", '...'	[...]
Tartiblanganmi?	Ha (indeks bor)	Ha (indeks bor)
Slicing bormi?	Ha (s[1:4])	Ha (a[1:4])
O'zgaruvchanmi (Mutable)?	Yo'q (TypeError)	Ha (a[0] = 50)
Element turlari	Faqat belgilar	Har qanday tur (son, matn, hatto boshqa list)

remove() va pop() farqi

• remove(qiymat) — siz elementning o'zini (qiymatini) bilasiz, lekin qayerdaligini bilmaysiz. U o'chirilgan qiymatni qaytarmaydi.
• pop(indeks) — siz indeksni bilasiz va sug'urib olingan qiymatni o'zgaruvchida saqlab qolmoqchisiz: chiqarildi = a.pop(0).

Atamalar lug'ati

Atama	Ma'nosi
List (Ro'yxat)	Tartiblangan va o'zgartirish mumkin bo'lgan elementlar to'plami
Mutable	O'zgaruvchanlik (yaratilgach ichki tarkibini o'zgartirib bo'ladigan toifa)
Append	Ro'yxat oxiriga element ulash
Insert	Belgilangan pozitsiyaga yangi element kiritish
Pop	Elementni ro'yxatdan sug'urib olib qaytarish
Clear	Ro'yxatni to'liq bo'shatish

Bilasizmi?

• Pythonda bitta ro'yxat ichida bir vaqtning o'zida har xil turlarni saqlash mumkin: aralash = ["Ali", 16, True, 4.5, ["Python", "Django"]].
• Telegram botlarda foydalanuvchilar savati (shopping cart) yoki to'lovlar tarixi xotirada aynan list ma'lumotlar tuzilmasida boshqariladi.

Topshiriqlar

1. Meva ro‘yxati oson

mevalar = ["olma", "banan", "shaftoli"] ning 0- va -1-elementlarini chiqaring. Kutiladigan natija: olma va shaftoli.

2. Oxiriga qo‘shish oson

Bo‘sh shaharlar = [] yarating va append() bilan 3 ta shahar qo‘shing. Kutiladigan natija: 3 ta shahardan iborat list.

3. Boshiga kiritish oson

sonlar = [10, 20, 30] boshiga insert(0, 5) bilan 5 ni kiriting. Kutiladigan natija: [5, 10, 20, 30]

4. Qiymatni o‘zgartirish oson

baholar = [4, 5, 3, 5] dagi 3 ni (baholar[2]) 5 ga o‘zgartiring. Kutiladigan natija: [4, 5, 5, 5]

5. Qiymat bo‘yicha o‘chirish o'rta

fanlar = ["Matematika", "Adabiyot", "Fizika"] dan remove() bilan "Adabiyot" ni o‘chiring. Kutiladigan natija: ['Matematika', 'Fizika']

6. Navbat o'rta

navbat = ["Ali", "Vali", "Gani"]. Birinchi odamni pop(0) bilan oling va Xizmat ko'rsatildi: Ali deb chiqaring, so‘ng qolgan navbatni chiqaring. Kutiladigan natija: Xizmat ko'rsatildi: Ali va ['Vali', 'Gani'].

7. Bu kod nima chiqaradi? o'rta

a = [1, 2, 2, 3]
a.remove(2)
x = a.pop(0)
print(x, a)

Avval bashorat qiling, keyin tekshiring. Kutiladigan natija: Bashoratingiz va haqiqiy natija.

8. Slicing o'rta

filmlar ro‘yxatiga 5 ta film yozing. [1:4], [:2] va [::-1] natijalarini chiqaring. Kutiladigan natija: 3 ta kesilgan list.

9. Xatoni toping qiyin

a = [10, 20, 30]
a.insert(99)
a.remove(40)
print(a[3])

Har bir qatordagi xatoni tushuntiring va kodni ishlaydigan qiling. Kutiladigan natija: Xatosiz ishlaydigan kod.

10. Metodlar zanjiri qiyin

a = [1, 2] bilan ketma-ket: append(3), insert(0, 0), remove(2), pop(), clear(). Har qadamdan keyin a ni chiqaring. Kutiladigan natija: [1, 2, 3], [0, 1, 2, 3], [0, 1, 3], [0, 1], [].

11. Talabaning fanlari qiyin

Talaba ismi (string) va 3 ta fani (list) berilgan. Yangi fan qo‘shing (append), 1-o‘ringa boshqa fan kiriting (insert), bir fanni o‘chiring (remove), oxirgisini pop() qiling. Har holatdagi ro‘yxatni va len() ni chiqaring. Kutiladigan natija: 4 bosqichdagi ro‘yxatlar.

12. Teskari navbat bonus

navbat = ["Ali", "Vali", "Gani", "Laylo"]. while sikli va pop() yordamida ro‘yxat bo‘shaguncha har safar oxirgi odamni chiqaring (while navbat:). Kutiladigan natija: Laylo, Gani, Vali, Ali va oxirida [].

O'zingizni tekshiring

1. List nima va uning 3 ta xususiyatini ayting.
2. List va string’ning umumiy jihati va asosiy farqi nimada?
3. append() va insert() farqi nima?
4. remove() va pop() qachon ishlatiladi?
5. pop() va pop(0) farqi nima?
6. clear() dan keyin list nimaga teng bo‘ladi?

Uyga vazifa

1. list_mashq.py: 5 ta film ro‘yxatini yarating; birinchi, oxirgi elementni, [1:4] va [::-1] ni chiqaring.
2. a = [1, 2] ni append, insert, remove, pop, clear bilan o‘zgartirib, har qadamni chop eting.
3. «Talabalar ma’lumotlari» boshlang‘ich qismi: ism-familiya string, fanlar list (qo‘shish va o‘chirish bilan).