Dars xulosasi

• Ma’lumotlar tuzilmasi (Data Structure) — ma’lumotlarni kompyuter xotirasida tartibli saqlash va ularni tez qayta ishlash usulidir.
• Python-da 5 ta asosiy o'rnatilgan ma'lumotlar tuzilmasi mavjud: string, list, tuple, set, dict.
• string (str) — belgilarning tartiblangan ketma-ketligi (matn).
• String yaratishning 3 ta usuli:
  1. Qo'shtirnoq: "Toshkent"
  2. Bittalik tirnoq: 'Backend'
  3. Ko'p qatorli matnlar uchun uchlik tirnoq: """...""" yoki '''...'''
• O'zgarmaslik (Immutability): String obyektlari yaratilgach, ularning ichki belgilarini to'g'ridan-to'g'ri o'zgartirib bo'lmaydi (s[0] = 'J' → TypeError).
• Belgini almashtirish uchun yangi satr yaratiladi: "J" + s[1:].

Qo'shimcha ma'lumot

Nega tirnoqlarning 3 xil turi bor?

1. Matn ichida qo'shtirnoq yoki apostrof qatnashsa, tashqi tirnoq turini boshqacha tanlash qulay:
   • shahar = "O'zbekiston" — apostrof matn ichida xatolik chiqarmaydi.
   • iqtibos = 'Ustoz dedi: "Python o\'rganing"' — qo'shtirnoq matn ichida qulay.
2. Uchlik tirnoq (""") nafaqat ko'p qatorli matn yozishda, balki funksiya va modullarga izoh (docstring) yozishda ham standart hisoblanadi.

Xotirada Immutability nima beradi?

Satrlar o'zgarmas (immutable) bo'lgani sababli, Python ularni xotirada xavfsiz keshlaydi (String Interning). Bu esa backend tizimlarida katta matnlar bilan ishlaganda dastur xotirasini tejaydi va tezlikni oshiradi.

Atamalar lug'ati

Atama	Ma'nosi
Data Structure	Ma'lumotlar tuzilmasi
String (str)	Belgilar ketma-ketligidan iborat matn toifasi
Immutable	O'zgarmaslik (yaratilgach ichki qiymatini o'zgartirib bo'lmaydigan toifa)
TypeError	Noto'g'ri ma'lumot toifasi yoki ruxsat etilmagan amal bajarilgandagi xato
Docstring	Funksiya yoki modul vazifasini tushuntiruvchi ko'p qatorli hujjatlashtirish matni

Bilasizmi?

• Python dasturlash tilida bitta harf uchun alohida char (belgi) toifasi yo'q! Bitta harfli "A" ham 1 uzunlikdagi oddiy string hisoblanadi.
• Dunyodagi barcha yirik qidiruv tizimlari (masalan Google) har soniyada millionlab satrli so'rovlarni aynan ma'lumotlar tuzilmalarining to'g'ri tanlanishi evaziga bir zumda qayta ishlaydi.

Topshiriqlar

1. Uch usul oson

O‘z ismingizni "..." bilan, familiyangizni '...' bilan yarating va ikkalasini alohida qatorda chiqaring. Kutiladigan natija: 2 qatorda ism va familiya.

2. Ko‘p qatorli matn oson

"""...""" yordamida 3 qatorli maqolni bitta o‘zgaruvchida saqlang va bitta print() bilan chiqaring. Kutiladigan natija: 3 qator matn.

3. Apostrofli matn oson

O'zbekiston - kelajagi buyuk davlat! jumlasidan iborat string yarating (tashqi tirnoqni to‘g‘ri tanlang). Kutiladigan natija: Jumla xatosiz chiqadi.

4. Tirnoq ichida tirnoq oson

Ekranga Alisher dedi: "Bugun dars juda qiziq bo'ldi!" matnini chiqaruvchi bitta print() yozing. Kutiladigan natija: Matn qo‘shtirnoqlari bilan chiqadi.

5. Turini aniqlang o'rta

a = "15", b = 15, c = """15""" ning turlarini type() bilan chiqaring. Qaysilari string? Kutiladigan natija: str, int, str.

6. Bu kod nima chiqaradi? o'rta

s = "Python"
t = "J" + s[1:]
print(s, t)

Avval daftarga javob yozing, keyin tekshiring. Kutiladigan natija: Bashoratingiz va haqiqiy natija bir xil.

7. Xatoni toping o'rta

shahar = 'O'zbekiston'
print(shahar)

Nega xato chiqadi? Tuzating. Kutiladigan natija: O'zbekiston chiqadi.

8. Satr uzunligi o'rta

shahar = "Samarqand" va gap = "Men dasturchiman" uchun len() natijasini chiqaring. Bo‘sh joy hisobga kirdimi? Kutiladigan natija: 9 va 16.

9. Bosh harfni almashtirish qiyin

word = "Salom" dan "Kalom" hosil qiling. So‘ng "Salom!" yarating. Asl word o‘zgarmaganini chiqarib isbotlang. Kutiladigan natija: Kalom, Salom!, Salom.

10. Jython va Cython qiyin

s = "Python" dan bir-biridan mustaqil "Jython" va "Cython" stringlarini yarating. s ham, ikkala yangi string ham chiqsin. Kutiladigan natija: Python Jython Cython

11. Tuzilmalarni moslashtirish qiyin

Quyidagi ma’lumotlar uchun mos tuzilmani tanlang va izoh shaklida yozing: a) o‘quvchining ismi; b) o‘zgaradigan baholar ro‘yxati; c) GPS koordinatalari (o‘zgarmas); d) telefon daftarchasi (ism -> raqam). Kutiladigan natija: 4 ta javob va qisqa izoh.

12. Men haqimda kartochka bonus

Ism ("), maktab (') va 3 qatorli «Men haqimda» (""") stringlarini yarating. Ismning birinchi harfini (ism[0]) va har bir stringning len() ini chiqaring. Kutiladigan natija: Kartochka va 3 ta uzunlik.

O'zingizni tekshiring

1. Ma’lumotlar tuzilmasi nima va nega uni to‘g‘ri tanlash muhim?
2. Pythonning 5 ta asosiy tuzilmasini ayting.
3. String ichida qanday belgilar bo‘lishi mumkin?
4. Stringni qanday 3 usulda yaratish mumkin?
5. Nega s[0] = "J" xato beradi?
6. String o‘zgarmas bo‘lsa, «o‘zgartirilgan» variantni qanday olamiz?

Uyga vazifa

1. string_asos.py: ism ("), familiya (') va 3 qatorli «Men haqimda» (""") matnini yarating va chiqaring.
2. s = "Python" dan "Jython" va "Cython" yasang, asl s o‘zgarmaganini isbotlang.
3. Ism, yosh, fanlar ro‘yxati, koordinata, telefon-ism juftligi uchun mos tuzilmani izoh shaklida yozing.