Dars xulosasi

• O‘zgaruvchi — kompyuter tezkor xotirasida (RAM) ma'lumotni saqlash va unga murojaat qilish uchun berilgan nom.
• O‘zgaruvchini yorliqli quti 📦 deb tasavvur qilish mumkin: qutiga qiymat solinadi va nomi orqali chaqiriladi.
• = belgisi tenglik emas, balki o‘zlashtirish (qiymat berish) operatori hisoblanadi.
• Pythonda o‘zgaruvchi turini oldindan e'lon qilish shart emas (dinamik tiplashtirish).
• O‘zgaruvchi nomlari harf yoki _ bilan boshlanishi shart, raqamdan boshlanishi yoki orasi ochiq bo‘lishi mumkin emas.
• Pythonda qabul qilingan standart nomlash uslubi — snake_case (masalan, foydalanuvchi_nomi).
• print(ism, yosh) orqali bir nechta o‘zgaruvchini bitta qatorda konsolga chiqarish mumkin.

Qo'shimcha ma'lumot

Xotirada o‘zgaruvchilar qanday joylashadi?

Ko‘pchilik o‘zgaruvchini "ma'lumot solingan idish" deb o‘ylaydi. Python ichki tuzilishida esa bu yanada qiziqroq: Python avval xotirada qiymatni yaratadi (masalan, 15 soni yoki "Ali" matni), so‘ngra ism degan yorliqni shu qiymatga yo‘naltiradi (ip bilan bog‘laydi). Agar keyinchalik ism = "Vali" desangiz, yorliq eski qiymatdan uzilib, yangi qiymatga bog‘lanadi. Eski qiymat esa xotiradan "chiqindi yig‘uvchi" (Garbage Collector) tomonidan avtomatik tozalanadi.

O‘zgaruvchilarni nomlash madaniyati (Clean Code)

Yaxshi dasturchi o‘zgaruvchiga qarab uning nima vazifa bajarishini darhol tushunadi:

• a = 3000 (Yomon: a nima ekanligi noma'lum);
• non_narxi = 3000 (A'lo: darhol nonga tegishli narx ekanligi ma'lum);
• x = "Toshkent" (Tushunarsiz);
• shahar = "Toshkent" (Aniq va tushunarli).

Zamonaviy formatlash: f-string

Python 3.6 versiyasidan boshlab matn ichiga o‘zgaruvchilarni qulay joylashtirish uchun f-string formati kiritilgan. Buning uchun qo‘shtirnoq oldiga f harfi qo‘yiladi va o‘zgaruvchi jingalak qavs { ... } ichiga yoziladi:

ism = "Ali"
yosh = 15
print(f"Salom, mening ismim {ism} va men {yosh} yoshdaman.")

Bu usul kodni juda toza va o‘qishli qiladi.

Odatiy xatolar

• O‘zgaruvchini raqam bilan boshlash: 1_son = 10 — bu SyntaxError: invalid decimal literal xatosiga olib keladi.
• Bo‘sh joy tashlash: talaba yoshi = 16 — bu SyntaxError: invalid syntax beradi. To‘g‘risi: talaba_yoshi = 16.
• E'lon qilinmagan o‘zgaruvchini chaqirish: print(familiya) — agar familiya oldin yaratilmagan bo‘lsa, NameError: name 'familiya' is not defined xatosi chiqadi.

Atamalar lug'ati

Atama	Ma'nosi
O‘zgaruvchi (Variable)	Xotiradagi ma'lumotga berilgan nom
O‘zlashtirish (=)	O‘zgaruvchiga qiymat yuklash amali
Dinamik tiplashtirish	Toifaning dastur ishlashi davomida avtomatik aniqlanishi
snake_case	So‘zlarni kichik harf va tagchiziq bilan yozish uslubi
f-string	O‘zgaruvchilarni matn ichiga formatlab kiritish usuli
NameError	Dasturda mavjud bo‘lmagan o‘zgaruvchiga murojaat xatosi
Case-sensitive	Katta va kichik harflarni alohida hisoblash xususiyati
Konstant (O‘zgarmas)	Qiymati o‘zgarmaydigan o‘zgaruvchi (odatda KATTA_HARF bilan yoziladi)

Bilasizmi?

• Pythonda bitta qatorda bir nechta o‘zgaruvchiga birdaniga qiymat berish mumkin: x, y, z = 10, 20, 30.
• Ikkita o‘zgaruvchining qiymatini almashtirish (Swap) uchun uchinchi yordamchi o‘zgaruvchi shart emas: shunchaki a, b = b, a deb yozish yetarli!
• Pythonda o‘zgaruvchi nomlari sifatida o‘zbekcha lotin harflarini (masalan, yosh = 15) bemalol ishlatish mumkin bo‘lsa-da, jahon IT standartida o‘zgaruvchilarni inglizcha nomlash (age = 15) tavsiya etiladi.

Topshiriqlar

1. Tanishuv kartochkasi oson

ism, yosh, kasb nomli 3 ta o‘zgaruvchi yarating. Ularga o‘z ma'lumotlaringizni yuklang va bitta print() orqali ekranga chiqaring. Kutiladigan natija: Ism: Jamshid | Yosh: 15 | Kasb: Back-end dasturchi

2. Do‘kon kassasi oson

Rasmiy qo‘llanmadagi misol bo‘yicha: non_narxi = 3000 va sut_narxi = 12500.5 o‘zgaruvchilarini yarating. Ikkala mahsulotdan bittadan olganda jami qancha bo‘lishini hisoblab, jami o‘zgaruvchisiga yuklang va natijani chiqaring. Kutiladigan natija: Jami summa: 15500.5 so'm

3. Qiymatni yangilash oson

ball = 70 o‘zgaruvchisini yarating. Keyingi qatorda unga 15 ball qo‘shib yangilang (ball += 15). Yangilangan natijani ekranga chiqaring. Kutiladigan natija: Yakuniy ball: 85

4. Shaxsiy kompyuter ma'lumotlari oson

ram_gb = 16, protsessor = "Core i7", ssd_gb = 512 o‘zgaruvchilarini yaratib, ularni bitta satrda chiqaring. Kutiladigan natija: Tizim: Core i7, RAM: 16 GB, SSD: 512 GB

5. Ko‘paytirilgan xarid o'rta

Do‘kondan 4 ta non (non_narxi = 3000) va 3 ta sut (sut_narxi = 12500.5) sotib olindi. jami_non, jami_sut va yakuniy_hisob o‘zgaruvchilarini tuzib, to‘liq chekni chiqaring. Kutiladigan natija:

Nonlar (4 dona): 12000 so'm
Sutlar (3 dona): 37501.5 so'm
Jami to'lov: 49501.5 so'm

6. f-string yordamida sertifikat o'rta

talaba, kurs, ball o‘zgaruvchilaridan foydalanib, f-string orqali quyidagi tabriknoma matnini chiqaring: "Tabriklaymiz, {talaba}! Siz {kurs} kursini {ball} ball bilan muvaffaqiyatli tamomladingiz." Kutiladigan natija: Barcha o‘zgaruvchilar matn ichida chiroyli birlashgan bo‘lishi kerak.

7. Xato nomlarni toping o'rta

Quyidagi o‘zgaruvchi nomlaridan qaysilari xato va nega? 1_son, foydalanuvchi-yoshi, user_name, narx$, class, maktab_9 Xato nomlarni to‘g‘rilab, Python-da xatosiz ishga tushiring. Kutiladigan natija: Xato nomlarning sababi aniqlanishi va to‘g‘ri variantlari yozilishi.

8. Tejamkorlik hisoblagichi o'rta

Oylik byudjet 5 000 000 so‘m. Oziq-ovqatga 2 000 000, yo‘lkiraga 600 000, kommunalga 400 000 sarflandi. Qolgan mablag‘ni jamg‘arma o‘zgaruvchisiga hisoblab ekranga chiqaring. Kutiladigan natija: Oy oxirida qolgan jamg'arma: 2000000 so'm

9. O‘rin almashtirish (Swap) qiyin

Ikkita o‘zgaruvchi berilgan: x = "Python", y = "DevOps". Pythonning qulay imkoniyatidan foydalanib ularning qiymatlarini o‘zaro almashtiring va natijani ko‘rsating. Kutiladigan natija: x = DevOps, y = Python

10. Server yuklamasi hisobi qiyin

Serverda jami 1000 ta so‘rov kelib tushdi. Ulardan 950 tasi muvaffaqiyatli (status 200), 50 tasi xatolik bilan yakunlandi. Muvaffaqiyatli so‘rovlar foizini hisoblovchi va quyidagicha chiqaruvchi dastur tuzing: Muvaffaqiyat darajasi: 95.0%Kutiladigan natija: Foiz qiymati to‘g‘ri hisoblanib chiqishi.

11. Mini-kassa tizimi (Interaktiv) bonus

input() funksiyasi orqali foydalanuvchidan o‘z ismini, qancha non va qancha sut olmoqchiligini so‘rab, umumiy summani avtomatik hisoblab chiquvchi to‘liq mini-kassa dasturini yarating. Kutiladigan natija: Foydalanuvchi kiritgan sonlarga qarab to‘lov summasini aniq hisoblash.

O'zingizni tekshiring

1. O‘zgaruvchi nima va u kompyuter xotirasida qanday ishlaydi?
2. Nega o‘zgaruvchi nomini raqam bilan boshlab bo‘lmaydi?
3. a = 5 va a == 5 yozuvlarining qanday farqi bor?
4. non_narxi va sut_narxi qo‘shilganda jami natija nega kasr son (float) bo‘ldi?
5. snake_case va camelCase uslublarining farqi nimada?
6. Pythonda f-string nimasi bilan oddiy vergulli print() dan afzalroq?

Uyga vazifa

1. server_info.py faylini oching.
2. Unda server konfiguratsiyasini saqlovchi quyidagi o‘zgaruvchilarni yarating:
   • server_nomi = "Web-Node-01"
   • ip_manzil = "192.168.1.50"
   • port = 8000
   • ram_mb = 4096
   • aktiv = True
3. f-string yordamida barcha ma'lumotlarni chiroyli ramka ichida konsolga chiqaring.
4. "Do‘kon kassasi" dasturiga yana 2 ta mahsulot qo‘shib, hisob-kitobni yangilang.