Dars xulosasi

• Python — sodda sintaksisga ega, o‘qilishi oson va backend, DevOps, sun'iy intellektda yetakchi dasturlash tili.
• Interpretator — biz yozgan Python kodini kompyuter tushunadigan mashina tiliga o‘girib, qatorma-qator bajaruvchi maxsus dastur.
• O‘rnatish paytida "Add python.exe to PATH" katagini belgilash shart, aks holda tizim terminalda python buyrug‘ini topa olmaydi.
• O‘rnatilgan versiyani tekshirish uchun terminalda python --version buyrug‘i beriladi.
• Terminalda python deb yozilganda interaktiv rejim (REPL) ochiladi va >>> belgisi chiqadi.
• Ilk dasturimiz print("Hello, World!") funksiyasi orqali matnni ekranga chiqaradi.
• Katta dasturlar faylda saqlanadi va ularning kengaytmasi .py bo‘ladi.

Qo'shimcha ma'lumot

Nega aynan Python va backend?

Backend — bu foydalanuvchi ko‘rmaydigan, ammo sayt yoki ilovaning barcha mantiqiy jarayonlari, xavfsizligi va ma'lumotlar bazasi boshqariladigan server qismidir. Masalan, Telegramda xabar yozganingizda uni qabul qilish, do‘stingizga yetkazish, bazada saqlash va botlarni ishlatish backend hisoblanadi. Python tili o‘zining tezkorligi, qulayligi va ulkan ekotizimi tufayli backend va DevOps sohasida dunyodagi birinchi raqamli tanlovlardan biridir.

PATH o‘zi nima va u nega muhim?

Tasavvur qiling, siz katta kutubxonadasiz. Agar kitoblar ro‘yxati (katalog) bo‘lmasa, kerakli kitobni topish uchun har bir xonani birma-bir ko‘rib chiqishingiz kerak bo‘ladi. Operatsion tizimdagi PATH tizim o‘zgaruvchisi ham xuddi shunday katalogdir. Siz terminalda biror buyruq yozganingizda (masalan, python), operatsion tizim uni aynan PATH ro‘yxatida ko‘rsatilgan papkalardan qidiradi. Agar o‘rnatishda "Add to PATH" belgilanmasa, kompyuter Python qayerda joylashganini bilmay qoladi.

Interaktiv rejim (REPL) vs Kod muharriri

Python ikki xil usulda ishlaydi:

1. Interaktiv rejim (REPL - Read-Eval-Print Loop): Terminalda python deb kiritsangiz ochiladi. Har bir qator yozilishi bilan darhol natija beradi. Tezkor hisob-kitoblar va yangi buyruqlarni sinab ko‘rish uchun juda qulay.
2. Skript (fayl) rejimi: Kod main.py kabi faylga yoziladi va python main.py orqali ishga tushiriladi. Barcha professional loyihalar aynan shu usulda yoziladi.

Odatiy xatolar

• Print("Salom") — Python katta va kichik harflarni farqlaydi (case-sensitive). Funksiya nomi kichik harflar bilan print() bo‘lishi kerak.
• print(Salom) — Matnlar albatta qo‘shtirnoq yoki birtirnoq ichida bo‘lishi lozim: print("Salom"). Aks holda NameError yuzaga keladi.
• Qo‘shtirnoqni yopishni unutish: print("Salom) — bu SyntaxError (EOL while scanning string literal) xatosiga olib keladi.

Atamalar lug'ati

Atama	Ma'nosi
Python	Yuqori darajadagi, interpretatsiya qilinadigan dasturlash tili
Interpretator	Kodni qatorma-qator o‘qib, bajaruvchi dastur
Terminal / CMD	Matnli buyruqlar kiritiladigan operatsion tizim oynasi
PATH	Operatsion tizim bajariluvchi dasturlarni qidiradigan manzillar ro‘yxati
REPL	Interaktiv muhit (Read-Eval-Print Loop — O‘qish, Bajarish, Chiqarish)
print()	Ekranga yoki konsolga ma'lumot chiqaruvchi standart Python funksiyasi
.py	Python dasturiy kodi saqlanadigan fayl kengaytmasi
Case-sensitive	Katta va kichik harflarni qat'iy farqlovchi xususiyat
Backend	Veb-ilova va serverlarning foydalanuvchiga ko‘rinmaydigan mantiqiy qismi
DevOps	Dastur yaratish va uni serverlarga joylashtirishni avtomatlashtirish sohasi

Bilasizmi?

• Python dasturlash tili 1991-yilda gollandiyalik dasturchi Gvido van Rossum (Guido van Rossum) tomonidan yaratilgan.
• Tilning nomi ilon (piton) sharafiga emas, balki britaniyalik mashhur komik guruh "Monty Python" sharafiga qo‘yilgan!
• NASA, Google, Netflix, Spotify va Instagram kabi gigant kompaniyalarning server infratuzilmasi asosan Python tilida ishlaydi.
• Python shiori — "Soddalik murakkablikdan afzaldir" (The Zen of Python). Buni terminalda import this deb yozib o‘qishingiz mumkin.

Topshiriqlar

1. Python versiyasi oson

Kompyuteringizda terminalni oching va Python interpretatori o‘rnatilganligini tekshiring. Qaysi versiya o‘rnatilganini aniqlang. Kutiladigan natija: Ekranda Python 3.x.x ko‘rinishida xabar chiqishi.

2. Interaktiv salom oson

Terminalda python buyrug‘i orqali REPL muhitiga kiring va o‘zingizning birinchi salomlashuv xabaringizni konsolga chiqaring. Kutiladigan natija: >>> belgisidan so‘ng yozilgan print(...) ekranga siz yozgan matnni chiqarishi kerak.

3. Ikki qatorli xabar oson

xabar.py faylini yarating. Dastur ishga tushganda birinchi qatorda sevimli kitobingiz nomini, ikkinchi qatorda esa uning muallifini chiqarsin. Kutiladigan natija:

Kitob: O'tkan kunlar
Muallif: Abdulla Qodiriy

4. Ism va familiya oson

Bitta print() funksiyasi ichida vergul bilan ajratgan holda ismingiz va familiyangizni chiqaring. Kutiladigan natija: Ism va familiyangiz o‘rtasida bo‘sh joy bilan bitta qatorda chiqishi.

5. Ko'p qatorli matn o'rta

Python'da uchta qo‘shtirnoq (""" ... """) yordamida bir nechta satrdan iborat she'r yoki dasturchi qoidasini bitta print() orqali ekranga chiqaring. Kutiladigan natija: Matn aynan kodda yozilganidek bir necha qatorda konsolga chiqishi.

6. Xatoni toping o'rta

Quyidagi kod berilgan:

Print("Salom, dasturchi!)

Bu kodda qanday 2 ta xato borligini toping va uni to‘g‘rilab ishga tushiring. Kutiladigan natija: Kod xatosiz bajarilib, Salom, dasturchi! yozuvini chiqarishi kerak.

7. Ajratuvchi belgi (sep) o'rta

sep=" - " parametridan foydalanib, hafta kunlaridan uchtasini (Dushanba, Seshanba, Chorshanba) chiziqcha bilan ajratilgan holda chiqaring. Kutiladigan natija: Dushanba - Seshanba - Chorshanba

8. Qator oxiri (end) o'rta

Ikkita alohida print() funksiyasidan foydalaning, ammo end=" " parametri yordamida ikkala xabarni ham bitta qatorda birlashtiring. Kutiladigan natija: Ikkala xabar bitta qatorda konsolda ko‘rinishi kerak.

9. Server status paneli qiyin

status.py nomli fayl yarating. U konsolda quyidagi ko‘rinishdagi chiroyli server holati panelini chiqarsin:

========================================
[SERVER LOG] Ishga tushirildi: Port 8000
[STATUS] Aloqa: A'lo darajada
========================================

Kutiladigan natija: Ko‘rsatilgan formatdagi toza log ekranda hosil bo‘lishi.

10. Zen of Python tadqiqoti qiyin

Terminalda interaktiv rejimni oching va import this buyrug‘ini kiriting. Chiqqan falsafiy qoidalardan kamida bittasini daftaringizga ko‘chirib oling va ma'nosini tushuntiring. Kutiladigan natija: Terminalda Tim Peters tomonidan yozilgan 19 ta qoida ekranga chiqishi.

11. Badiiy konsol rasmi (ASCII Art) bonus

Yulduzchalar (*), chiziqchalar (|, -) va bo‘sh joylar yordamida konsolda server yoki kompyuter monitorining rasmini (ASCII art) chizuvchi dastur tuzing. Kutiladigan natija: Konsolda chiroyli monitor yoki server ramkasi rasmi chiqishi.

O'zingizni tekshiring

1. Python interpretatori nima va u kompilyatordan nimasi bilan farq qiladi?
2. Nega Windows operatsion tizimida Python o‘rnatayotganda "Add to PATH" katagi muhim hisoblanadi?
3. O‘rnatilgan Python versiyasini terminalda qanday buyruq bilan tekshiramiz?
4. Interaktiv rejimdan (REPL) qanday qilib chiqish mumkin?
5. print() funksiyasida sep va end parametrlari nima vazifani bajaradi?
6. Nega print(Hello) deb yozsak xatolik yuz beradi?

Uyga vazifa

1. Shaxsiy kompyuteringizga Python 3.12+ va VS Code muharririni o‘rnating.
2. salom.py faylini yarating va unda o‘zingiz, qiziqishlaringiz va ushbu kursdan kutilmalaringiz haqida 5 qatorli ma'lumot yozing.
3. Terminal orqali dasturni ishga tushirib, natijani tekshiring.