Dars xulosasi

• FastAPI — zamonaviy, yuqori unumdor, asinxron (async/await) Python freymvorki.
• Uni Uvicorn (ASGI server) ishga tushiradi.
• Har bir loyiha virtual muhit (venv) da boshlanadi.
• Kod yozishdan oldin mini texnik topshiriq (TT) yoziladi: maqsad, rollar, funksiyalar, talablar.
• Loyiha qatlamlarga bo'linadi: routes, schemas, services, models, core.
• Baza avval «qog'ozda» loyihalanadi: jadvallar, PK/FK va bog'lanishlar (1:1, 1:N, M:N).
• Sozlamalar .env va Pydantic Settings orqali o'qiladi; migratsiyalarni Alembic boshqaradi.
• Tekshiruv: uvicorn app.main:app --reload, /health va Swagger (/docs).

Qo'shimcha ma'lumot

1. Nega TT dan boshlaymiz?

Uy qurishdan oldin chizma chiziladi. TT ham shunday chizma: nima quramiz (maqsad), kim foydalanadi (rollar), nimalar bo'ladi (MVP funksiyalar), qanday sifatda (nofunksional talablar). MVP — eng kichik ishlaydigan variant.

2. Kitob javonidagi tartib: qatlamlar

Kutubxonani tasavvur qiling: qabul stoli (routes) so'rovni oladi, kartochka shakli (schemas) ma'lumot qanday ko'rinishini belgilaydi, kutubxonachi (services) qoidalarni tekshiradi, javon (models) kitoblarni saqlaydi, ombor sozlamalari (core) umumiy narsalarni boshqaradi. Hammasini bitta odam qilsa (monolit main.py), chalkashlik boshlanadi.

3. Bog'lanish: 1:N

Bitta foydalanuvchi ko'p kitob qo'shadi, lekin kitobning egasi bitta. Shuning uchun books jadvalida owner_id (Foreign Key) bo'ladi.

# books jadvali (soddalashtirilgan)
# id           PK
# title        NOT NULL
# owner_id     FK -> users.id
# category_id  FK -> categories.id

4. engine va session farqi

engine — bazaga doimiy aloqa kanali (yo'l). AsyncSessionLocal — har bir so'rov uchun ochiladigan vaqtincha muloqot sessiyasi (yo'lda yuruvchi mashina). get_db() har so'rovga sessiya beradi.

5. Odatiy xatolar

• .env yaratishni unutish: Settings() xato beradi.
• Venv faollashtirilmasdan pip install qilish (kutubxonalar global tizimga tushadi).
• .env ni GitHub ga yuklash.
• alembic.ini ga baza URL ni yozib qo'yish (to'g'risi: settings dan o'qish).
• Modellarni app/models/__init__.py da import qilmaslik: --autogenerate ularni ko'rmaydi.

Atamalar lug'ati

Atama	Ma'nosi
FastAPI	Asinxron Python veb-freymvork
Uvicorn	FastAPI uchun ASGI server
venv	Loyiha uchun izolyatsiyalangan Python muhiti
TT	Texnik topshiriq: loyiha talablari hujjati
MVP	Minimal ishlaydigan birinchi variant
Primary Key (PK)	Qatorni yagona aniqlovchi kalit
Foreign Key (FK)	Boshqa jadvalga ishora qiluvchi kalit
ORM	Obyekt-relyatsion moslashtirish: SQL o'rniga Python klasslari
Alembic	Baza migratsiyalarini boshqarish vositasi
Pydantic	Ma'lumotni tekshiruvchi va sozlamalarni o'qiydigan kutubxona
Swagger	/docs dagi avtomatik interaktiv API hujjati

Bilasizmi?

• Qo'llanma bo'yicha FastAPI Pydantic yordamida .env o'zgaruvchilarini avtomatik Python obyektiga o'giradi va tekshiradi.
• Ruff bitta vosita ichida flake8, isort va format vazifalarini bajaradi.
• UUID identifikatorini taxmin qilish integer ID ga qaraganda ancha qiyin; shuning uchun API larda qulay.
• Maxfiy ma'lumotni kodga yozmaslik «12-Factor App» metodologiyasining talabi.

Topshiriqlar

1. Qatlamlarni tushuntiring oson

routes, schemas, services, models, core papkalari nima uchun xizmat qiladi? Har biriga bir jumla yozing.

Kutiladigan natija: 5 ta to'g'ri jumla.

2. Atamalarni juftlang oson

PK, FK, ORM, Alembic va ularning ma'nolarini («yagona kalit», «boshqa jadvalga ishora», «migratsiya», «SQL o'rniga klasslar») juftlang.

Kutiladigan natija: 4 ta to'g'ri juftlik.

3. Bog'lanish turi oson

Quyidagilar qaysi turga kiradi: foydalanuvchi va pasport, foydalanuvchi va postlar, talabalar va fanlar.

Kutiladigan natija: 1:1, 1:N, M:N (bog'lovchi jadval bilan).

4. Venv buyruqlari oson

Venv yarating, faollashtiring va FastAPI bilan Uvicorn ni o'rnating. Buyruqlarni ketma-ket yozing.

Kutiladigan natija: python -m venv .venv, faollashtirish, pip install fastapi "uvicorn[standard]".

5. Mini TT yozing o'rta

O'zingiz tanlagan loyiha (masalan, «Maktab olimpiadalari») uchun mini TT: maqsad, rollar, MVP funksiyalar, nofunksional talablar.

Kutiladigan natija: Kamida 4 bo'limli bir betlik TT.

6. ER dizayn chizing o'rta

O'z loyihangiz uchun kamida 2 ta jadvalni PK, FK va maydon turlari bilan chizing (qog'ozda yoki draw.io da).

Kutiladigan natija: Diagramma 1:N bog'lanishi bilan.

7. Bu kod nima qaytaradi? o'rta

@app.get("/health", tags=["system"])
async def healthcheck() -> dict:
    return {"status": "ok"}

GET /health qanday javob beradi va tags=["system"] Swagger da nimani o'zgartiradi?

Kutiladigan natija: {"status": "ok"}; Swagger da endpoint «system» guruhida ko'rinadi.

8. Xatoni toping o'rta

Settings() ishga tushganda field required xatosi chiqdi. Sabablarni va yechimni yozing.

Kutiladigan natija: .env fayli yo'q yoki o'zgaruvchi yetishmaydi (masalan DB_NAME); .env.example dan nusxa olib to'ldirish.

9. .env va config qiyin

.env.example va Settings klassini o'z loyihangiz uchun yozing, database_url property sini qo'shing.

Kutiladigan natija: settings.database_url postgresql+asyncpg://... ko'rinishida chiqadi.

10. Skeleton ni ishga tushiring qiyin

app/core/config.py, app/core/database.py, app/main.py ni yozing va uvicorn app.main:app --reload ni ishga tushiring.

Kutiladigan natija: http://127.0.0.1:8000/health va /docs ochiladi.

11. PostgreSQL ni ulash qiyin

PostgreSQL ni Docker yoki lokal usulda ishga tushiring va .env orqali ulanish ma'lumotlarini kiriting.

Kutiladigan natija: docker ps da konteyner ko'rinadi; ilova xatosiz ishga tushadi.

12. Alembic ni tayyorlash bonus

alembic init alembic ni bajaring va env.py ni async engine hamda target_metadata = Base.metadata bilan moslang.

Kutiladigan natija: alembic.ini da baza URL yo'q, env.py settings.database_url dan foydalanadi.

O'zingizni tekshiring

1. FastAPI ga nega ASGI server kerak?
2. Venv yaratmasdan boshlash qanday muammolarga olib keladi?
3. .env fayli nima uchun kerak?
4. models va schemas farqi nimada?
5. One-to-Many bog'lanish bazada qanday amalga oshadi?
6. ORM ning xavfsizlik jihatidan ustunligi nima?
7. Nega jadvalga ustun qo'shishda Alembic ishlatiladi?
8. engine va AsyncSessionLocal farqini ayting.

Uyga vazifa

(20-30 daqiqa) O'z FastAPI loyihangizni tanlang, mini TT yozing, MB ni loyihalang va skeleton (/health) ni yarating. To'liq ro'yxat: uyga-vazifa.md.