Dars xulosasi

• Deploy — tayyor loyihani serverga joylab, foydalanuvchilarga ochiq qilish.
• Local (Development) muhitda qulaylik, Production da xavfsizlik va barqarorlik muhim.
• Production sozlamalari: DEBUG = False, ALLOWED_HOSTS, sirlar .env da, PostgreSQL.
• Statik fayllar collectstatic bilan yig'ilib, Nginx orqali beriladi.
• runserver o'rniga Gunicorn (WSGI), uning oldida Nginx (Reverse Proxy) turadi.
• Docker loyihani konteynerga joylab, muhit farqi muammosini hal qiladi.
• Hosting turlari: Shared, PaaS, VPS; CI/CD deploy jarayonini avtomatlashtiradi.

Qo'shimcha ma'lumot

1. Ustaxona va trassa

Mashinani ustaxonada (Local) yig'asiz: kapot ochiq, har qismga ko'zingiz tushadi. Trassaga (Production) chiqqanda esa kapot yopiq va mashina yo'lovchilar uchun xavfsiz bo'lishi kerak. Shu sababli productionda xato sahifalari yashiriladi, kuchli baza va tezkor server qo'yiladi.

2. Gunicorn va Nginx: ofis va qabulxona

Nginx — binoning qabulxona xodimi: kelgan mehmonni kutib oladi, oddiy so'rov (rasm, CSS) bo'lsa o'zi javob beradi. Murakkab savol bo'lsa (/api/users/) ichkaridagi mutaxassisga, ya'ni Gunicorn ga uzatadi. Gunicorn Django kodini ishlatib, javobni Nginx ga qaytaradi.

Client -> Nginx (:80/:443) -> Gunicorn (:8000) -> Django -> PostgreSQL

3. Nega DEBUG = False bo'lsa Django ALLOWED_HOSTS so'raydi?

Agar kimdir soxta domen nomidan serveringizga so'rov yuborsa, Django uni ro'yxatda yo'qligi uchun rad etadi. Bu HTTP Host Header Injection hujumidan himoya.

ALLOWED_HOSTS = ["api.meningloyiham.uz"]

4. Dockerfile — qutining retsepti

FROM python:3.12-slim      # asos: toza Python
WORKDIR /app               # ichida papka
COPY requirements.txt /app/
RUN pip install -r requirements.txt
COPY src /app/src
CMD ["gunicorn", "config.wsgi:application", "--bind", "0.0.0.0:8000"]

Retseptdan Image (tayyor quti) yasaladi, image dan Container (ishlayotgan quti) ishga tushadi.

5. Odatiy xatolar

• DEBUG = True ni serverda qoldirish.
• .env yoki SECRET_KEY ni GitHub ga yuklash.
• collectstatic ni unutib, /static/ dan fayl topilmasligi.
• Compose da DB_HOST ga localhost yozish (to'g'risi: servis nomi, db).
• Baza uchun volume qo'ymaslik: konteyner o'chsa ma'lumot yo'qoladi.

Atamalar lug'ati

Atama	Ma'nosi
Deploy	Loyihani serverga joylash va ishga tushirish
Production	Haqiqiy foydalanuvchilar ishlatadigan jonli muhit
Environment Variables (.env)	Sirlar va sozlamalar saqlanadigan muhit o'zgaruvchilari
WSGI	Veb-server va Python ilova orasidagi standart
Gunicorn	Production uchun WSGI server
Nginx	Reverse Proxy va tezkor veb-server
Reverse Proxy	So'rovni qabul qilib, ichki serverga uzatuvchi vositachi
Docker	Ilovani konteynerga joylash texnologiyasi
Dockerfile	Image yaratish retsepti
VPS	Virtual Private Server: o'zingiz sozlaydigan virtual server
CI/CD	Test va deploy ni avtomatlashtirish
Volume	Konteyner qayta ishga tushsa ham saqlanadigan ma'lumot joyi

Bilasizmi?

• Django hujjatlarida runserver haqida: «Hech qachon uni production muhitida ishlatmang».
• Gunicorn bir necha workers (jarayon) yaratadi: bittasi «o'lsa», Gunicorn avtomatik yangisini ishga tushiradi.
• Docker davridan oldin dasturchilar «bu kod mening noutbukimda ishlayapti-ku!» muammosiga soatlab vaqt yo'qotardi.
• VPS ni oyiga taxminan 4-5 dollarga olish mumkin (qo'llanma bo'yicha); unda ekran ham, sichqoncha ham yo'q, hammasi buyruq qatori orqali.

Topshiriqlar

1. Muhitlarni taqqoslang oson

Local va Production muhitlarining kamida 4 ta farqini jadvalga yozing.

Kutiladigan natija: Jadval: DEBUG, baza, server, ustuvorlik.

2. Atamalarni juftlang oson

Gunicorn, Nginx, Docker, PostgreSQL va ularning vazifalari: «konteyner», «reverse proxy», «WSGI server», «baza» ni juftlang.

Kutiladigan natija: 4 ta to'g'ri juftlik.

3. Bu nima? oson

python manage.py collectstatic buyrug'i nima qiladi va STATIC_ROOT nima uchun kerak?

Kutiladigan natija: Barcha statik fayllarni STATIC_ROOT papkasiga yig'adi; Nginx shu papkadan beradi.

4. Xavfli sozlamani toping oson

DEBUG = True, SECRET_KEY = "django-insecure-..." kodda, ALLOWED_HOSTS = []: productionda bular nega xavfli?

Kutiladigan natija: Xato sahifasi sirlarni ochadi; kalit GitHub ga tushsa xavfsizlik buziladi; bo'sh ro'yxat bilan Django ishlamaydi.

5. prod.py yozing o'rta

DEBUG=False, SECRET_KEY va ALLOWED_HOSTS ni os.environ dan o'qiydigan, SESSION_COOKIE_SECURE va CSRF_COOKIE_SECURE yoqilgan prod.py yozing.

Kutiladigan natija: config.settings.prod bilan loyiha ishga tushadi, .env dagi qiymatlar o'qiladi.

6. Dockerfile ni o'qing o'rta

COPY requirements.txt /app/
RUN pip install -r requirements.txt
COPY src /app/src

Nega requirements.txt kod dan alohida nusxalanadi?

Kutiladigan natija: Kod o'zgarganda kutubxonalar qayta o'rnatilmaydi: build cache tezlashadi.

7. Nginx oqimi o'rta

Foydalanuvchi /static/logo.png va /api/v1/posts/ ni so'radi. Har birini kim qaytaradi?

Kutiladigan natija: /static/logo.png ni Nginx o'zi beradi; /api/v1/posts/ Gunicorn ga uzatiladi.

8. Compose xatosini toping o'rta

.env.prod da DB_HOST=localhost yozilgan va web konteyneri bazaga ulana olmayapti. Sabab nima?

Kutiladigan natija: Konteyner ichidagi localhost o'zi; bazaga compose servis nomi db orqali ulanish kerak (DB_HOST=db).

9. Docker Compose ni ishga tushirish qiyin

docker compose -f docker-compose.prod.yml --env-file .env.prod up -d --build ni bajaring va http://localhost/api/v1/posts/ ni oching.

Kutiladigan natija: Brauzerda API ro'yxati ochiladi; docker logs -f newsportal_web da xato yo'q.

10. Deploy checklist qiyin

Qo'llanmadagi 8 bandli productionda tekshiriladigan checklistni o'z loyihangizda to'ldiring.

Kutiladigan natija: Har band uchun «bajarildi / bajarilmadi» va izoh.

11. Hosting tanlash qiyin

Maktab klubi uchun kichik API ni qaysi hostingga joylagan bo'lardingiz: Shared, PaaS yoki VPS? Ikkita sabab keltiring.

Kutiladigan natija: Asoslangan tanlov (masalan PaaS: oson; VPS: arzon va to'liq nazorat) va kamchiliklari.

12. Mustaqil tadqiqot bonus

cPanel da Python App (Passenger) orqali Django ni joylash qadamlarini o'rganing va 5 qadamli qisqa yo'riqnoma yozing.

Kutiladigan natija: 5 qadamli yo'riqnoma va manbalar ro'yxati.

O'zingizni tekshiring

1. Local va Production muhitning asosiy farqlari qanday?
2. DEBUG = True ni productionda qoldirish nega xavfli?
3. .env fayli nima uchun kerak va nega u .gitignore da bo'lishi shart?
4. runserver o'rniga Gunicorn nega ishlatiladi?
5. Nginx Gunicorn oldida nima uchun turadi?
6. Docker image va container farqi nima?
7. Shared, PaaS va VPS hostinglarning farqini ayting.
8. CI va CD nimani anglatadi?

Uyga vazifa

(20-30 daqiqa) prod.py ni yozing, Dockerfile va docker-compose.prod.yml ni loyihangizga qo'shing va deploy checklistni to'ldiring. To'liq ro'yxat: uyga-vazifa.md.