---

Dars xulosasi

• IPv4 manzili 32 bitdan iborat bo'lib, nuqta bilan ajratilgan 4 ta oktet (0–255) ko'rinishida yoziladi.
• Butun dunyoda cheklangan IPv4 manzillarini tejash uchun RFC 1918 standarti bo'yicha xususiy (Private) diapazonlar (10.0.0.0/8, 172.16.0.0/12, 192.168.0.0/16) ajratilgan.
• IP manzil doimo Tarmoq (Network ID) va Xost (Host ID) qismlaridan iborat bo'lib, ularning chegarasini Subnet Mask (yoki /24 kabi CIDR notatsiyasi) belgilaydi.
• Har qanday subnetda ikkita manzil zaxiralangan bo'ladi: birinchisi tarmoq identifikatori (Network ID), oxirgisi esa umumiy chaqiriq (Broadcast ID).
• IPv6 — 128 bitli zamonaviy manzil bo'lib, u manzillar tugash muammosini butunlay hal qiladi.
• Server nosozliklarini aniqlashda (troubleshooting) ping (kechikish va aloqa), traceroute (yo'ldagi routerlar), ss (ochiq portlar) va curl (HTTP javoblari) vositalari qo'llaniladi.

---

Qo'shimcha ma'lumot

1. CIDR va Subnetting nima uchun kerak?

Katta bir tashkilotda 500 ta kompyuter bo'lsa, ularni bitta umumiy tarmoqqa joylashtirish xavfli va samarasizdir (chunki barcha efir trafigi — broadcast barcha kompyuterlarga borib tarmoqni sekinlashtiradi). Subnetting — bu katta tarmoqni kichik, xavfsiz va boshqariladigan mustaqil qismlarga (masalan: Buxgalteriya tarmog'i, Dasturchilar tarmog'i, Serverlar tarmog'i) ajratish jarayonidir.

• /24: 254 ta xost (standart ofis).
• /25: 126 ta xost.
• /26: 62 ta xost.
• /27: 30 ta xost.
• /28: 14 ta xost.
• /30: Atigi 2 ta xost (ikkita router orasidagi to'g'ridan-to'g'ri nuqta-nuqta ulanish).

2. NAT (Network Address Translation) mo''jizasi

Qanday qilib butun uyingizdagi 10 ta telefon va noutbuk bitta internet provayder kabeli orqali ishlaydi? Router ichida NAT xizmati ishlaydi:

• Har bir qurilma uy ichida 192.168.1.X xususiy manziliga ega.
• Tashqi internetga so'rov yuborilganda, router ularning xususiy manzilini o'zining yagona ommaviy (Public) IP siga almashtiradi va qaysi port orqali qaysi telefonga javob qaytarishni o'z jadvalida eslab qoladi.

3. TTL (Time to Live) va Traceroute qanday ishlaydi?

Agar tarmoqda marshrut aylana bo'lib qolsa (loop), paketlar abadiy aylanib yuravermasligi uchun har bir IP paketida TTL (Time to Live) degan hisoblagich bo'ladi (masalan, 64).

• Har bir oraliq routerdan o'tganda TTL qiymati 1 taga kamayadi.
• TTL 0 ga teng bo'lganda, oxirgi router paketni yo'q qiladi va jo'natuvchiga «Vaqt tugadi» (ICMP Time Exceeded) xabarini yuboradi.
• traceroute dasturi aynan shu xususiyatdan foydalanadi: avval TTL=1 bilan paket yuboradi (birinchi router fosh bo'ladi), keyin TTL=2 yuboradi (ikkinchi router fosh bo'ladi) va hokazo, oxirgi manzilgacha bo'lgan barcha serverlar zanjirini aniqlaydi!

4. Curl — DevOps'ning eng sevimli quroli

Serverda brauzer bo'lmagani sababli API va veb-xizmatlarni test qilish uchun curl ishlatiladi:

• curl -I https://api.uz — faqat sarlavhalarni tekshirish.
• curl -X POST -d '{"user":"ali"}' -H "Content-Type: application/json" https://api.uz/login — JSON ma'lumot jo'natish.
• curl -o fayl.zip https://sayt.uz/fayl.zip — fayllarni terminal orqali yuklab olish.

---

Atamalar lug'ati

Atama	Ma'nosi
IPv4	32 bitli, to'rtta son bilan ifodalanadigan internet protokoli manzili.
IPv6	128 bitli, cheksiz resursga ega zamonaviy internet protokoli manzili.
Subnet Mask	IP manzilning qaysi qismi tarmoqqa, qaysi qismi xostga tegishli ekanini ko'rsatuvchi bitlar niqobi.
CIDR (Slash notatsiyasi)	Tarmoq maskasidagi birlar sonini ifodalovchi qisqa yozuv (masalan: /24).
Network ID	Qism tarmoqning birinchi va rasmiy manzili (qurilmalarga berilmaydi).
Broadcast ID	Tarmoqdagi barcha qurilmalarga bir vaqtda xabar uzatuvchi eng oxirgi manzil.
NAT	Xususiy IP manzillarni ommaviy IP manzilga aylantiruvchi tarmoq texnologiyasi.
Ping	ICMP protokoli orqali masofaviy server bilan aloqa sifati va kechikishini tekshiruvchi utilita.
Traceroute	Ma'lumot paketi manzilga yetguncha bosib o'tgan barcha routerlar yo'nalishini aniqlovchi vosita.

---

Bilasizmi?

• IPv4 manzillari jami 4 294 967 296 tani tashkil etadi va ularning rasmiy zahirasi 2011-yilda to'liq tugagan deb e'lon qilingan.
• IPv6 manzillarining soni $3.4 \times 10^{38}$ ta bo'lib, bu raqam Yer yuzidagi barcha atomlar soniga yaqinlashadi.
• ping utilitasi suvosti kemalarining sonar tovush signali (ping-pong aks sadosi) sharafiga shunday nomlangan.

---

Topshiriqlar

1. Masofaviy serverga ping yuborish oson

ping -c 4 1.1.1.1 (Cloudflare DNS) buyrug'i orqali aloqani tekshiring va o'rtacha kechikish vaqtini aniqlang. Kutiladigan natija: 4 ta paket yuboriladi va o'rtacha rtt avg millisekundlarda ko'rinadi.

2. Ommaviy IP manzilni aniqlash oson

curl ifconfig.me buyrug'i yordamida uyingiz yoki maktabingizning tashqi Internetdagi ommaviy (Public) IP manzilini toping. Kutiladigan natija: Ekranga tashqi dunyoga ko'rinuvchi ommaviy IP chiqadi.

3. Veb-sayt sarlavhalarini o'qish oson

curl -I https://github.com buyrug'ini bajaring va HTTP javob kodini (200, 301) hamda server turini aniqlang. Kutiladigan natija: HTTP status kodi va sarlavhalar ro'yxati chiqadi.

4. /24 tarmoqda xostlar sonini hisoblash oson

/24 prefiksli tarmoqda nechta foydalanish mumkin bo'lgan xost mavjudligini formula orqali hisoblang. Kutiladigan natija: $2^8 - 2 = 254$ ta xost ekanligi tasdiqlanadi.

5. Tarmoq marshrutini kuzatish o'rta

tracepath 8.8.8.8 buyrug'ini ishga tushiring va paketingiz manzilga yetguncha necha ta oraliq routerdan o'tganini hisoblang. Kutiladigan natija: Qadam-baqadam oraliq serverlar ro'yxati aks etadi.

6. Ochiq portlarni filtrlab topish o'rta

sudo ss -tulpn | grep -E "22|80|443" buyrug'i yordamida tizimda SSH (22) yoki veb-portlar ochiq ekanini tekshiring. Kutiladigan natija: Ochiq portlar va ularni ushlab turgan jarayonlar ko'rinadi.

7. /25 qism tarmoq parametrlarini aniqlash o'rta

192.168.1.0/25 tarmog'ining maskasini, Network manzilini, Broadcast manzilini va ishlatiladigan diapazonini hisoblang. Kutiladigan natija: Maska: 255.255.255.128, Network: .0, Broadcast: .127, Diapazon: .1 - .126.

8. Veb-serverga to'liq ma'lumot so'rovi yuborish o'rta

curl -v https://httpbin.org/get buyrug'ini bajaring va undagi DNS qidirish, TCP ulanish va TLS qo'l siqishi bosqichlarini kuzating. Kutiladigan natija: * Connected to ..., * TLS handshake kabi tafsilotlar chiqadi.

9. /28 qism tarmoq hisob-kitobi qiyin

Kichik ma'lumotlar markazi uchun 10.0.0.16/28 tarmog'i ajratildi. Ushbu tarmoqqa nechta server ulash mumkinligini va uning oxirgi ishchi IP manzilini aniqlang. Kutiladigan natija: $2^4 - 2 = 14$ ta server, oxirgi ishchi IP: 10.0.0.30 (Broadcast: 10.0.0.31).

10. Paketlar yo'qolishini (Packet loss) tekshirish qiyin

ping -c 20 -i 0.2 8.8.8.8 buyrug'i orqali tezkor 20 ta paket yuboring va bitta ham paket yo'qolmaganini (0% loss) tasdiqlang. Kutiladigan natija: Tarmoq barqarorligi tahlili amalga oshiriladi.

11. Shaxsiy qism tarmoq rejasini tuzish (Tadqiqot) bonus

Tashkilotda 3 ta bo'lim mavjud: Dasturchilar (50 ta xost), Ma'muriyat (25 ta xost), Serverlar (10 ta xost). Ularning barchasini bitta 192.168.1.0/24 tarmog'i ichida eng tejamkor qilib taqsimlang (VLSM). Kutiladigan natija: /26 (62 xost), /27 (30 xost), /28 (14 xost) qism tarmoqlari mukammal rejalashtiriladi.

---

O'zingizni tekshiring

1. Ommaviy (Public) va xususiy (Private) IP manzillarning asosiy farqi nimada?
2. Subnetting nima va u DevOps infratuzilmasida nima uchun qo'llaniladi?
3. /24 bilan /26 prefikslarining xostlar soni bo'yicha qanday farqi bor?
4. ping buyrug'i serverga javob bermasa, bu server 100% o'chirilganligini anglatadimi? (Firewall/ICMP bloklanishi mumkinmi?)
5. curl -I natijasidagi HTTP 200, 301 va 404 status kodlari nimani bildiradi?

---

Uyga vazifa

1. O'z kompyuteringizda ping -c 5 8.8.8.8 buyrug'ini bajarib, minimal, o'rtacha va maksimal kechikish vaqtlarini yozib oling.
2. curl ifconfig.me orqali tashqi ommaviy IP manzilingizni aniqlang.
3. 192.168.50.0/26 tarmog'i uchun quyidagi 4 ta parametrni hisoblab konspekt daftaringizga yozing:
   • Tarmoq maskasi
   • Maksimal foydalanuvchilar soni
   • Tarmoq manzili (Network ID)
   • Efir manzili (Broadcast ID) (Kutiladigan vaqt: 25 daqiqa)