---

Dars xulosasi

• Kompyuter tarmoqlari masofasiga ko'ra ikkita asosiy toifaga bo'linadi: LAN (cheklangan mahalliy tarmoq) va WAN (global xalqaro tarmoq — Internet).
• Tarmoqdagi qurilmalarni bog'lash uchun Switch (LAN ichida MAC manzil bo'yicha) va Router (tarmoqlararo IP manzil bo'yicha) xizmat qiladi.
• ISO/OSI 7 qatlamli modeli — bu ma'lumot uzatish jarayonini standartlashtiruvchi nazariy etalon arxitekturadir.
• OSI qatlamlari: 1-Fizik, 2-Kanal (Data Link), 3-Tarmoq (Network), 4-Transport, 5-Sessiya, 6-Taqdimot, 7-Amaliy (Application).
• Real Internet amaliyotida 4 qatlamli TCP/IP modeli qo'llaniladi: Network Access, Internet (IP), Transport (TCP/UDP), Application (HTTP, DNS, SSH).
• Enkapsulyatsiya jarayonida ma'lumot yuqoridan pastga tushar ekan, har bir qatlamda o'z sarlavhasini oladi: Data → Segment → Paket → Freym → Bitlar.
• Linuxda tarmoq interfeyslari, MAC va IP manzillarini ko'rish uchun ip a, marshrutlarni aniqlash uchun ip route buyruqlari ishlatiladi.

---

Qo'shimcha ma'lumot

1. Nega OSI 7 ta qatlamga ajratilgan?

Tasavvur qiling, pochtadan xat jo'natyapsiz:

1. Siz xat matnini yozasiz (Application).
2. Xatni konvertga solib manzilni yozasiz (Transport & Network).
3. Pochtachi uni mashinaga yuklaydi (Data Link).
4. Mashina yo'ldan yuradi (Physical). Agar avtomobil yo'li buzilsa, xat matnini qayta yozish shart emas — shunchaki boshqa mashina yoki samolyot tanlanadi. Tarmoqlarda ham xuddi shunday: agar kabel (1-qatlam) o'rniga Wi-Fi ishlatilsa, brauzeringizdagi veb-sayt (7-qatlam) kodini o'zgartirish talab qilinmaydi! Har bir qatlam mustaqil ishlaydi.

2. MAC manzil va IP manzil farqi

• MAC manzil (Media Access Control): Tarmoq kartasi (NIC) ishlab chiqaruvchisi tomonidan mikrosxemaga muhrlangan fizik «pasport raqami» (masalan: 00:1A:2B:3C:4D:5E). U dunyoda yagona bo'lib, faqat bitta mahalliy tarmoq (LAN) ichida kompyuterni topishga xizmat qiladi (2-qatlam).
• IP manzil (Internet Protocol): Tarmoq provayderi yoki router tomonidan beriladigan mantiqiy «pochta indeksi va xonadon raqami» (masalan: 192.168.1.50). U butun dunyo bo'ylab global marshrutlash uchun kerak bo'ladi (3-qatlam).

3. Paket sayohati: Enkapsulyatsiyaning jonli misoli

Siz Telegram'da do'stingizga «Salom» deb yozdingiz:

1. Application (7): Salom matni olinadi.
2. Transport (4): Unga TCP sarlavhasi (Telegram porti) ulanadi → Segment.
3. Network (3): Unga do'stingizning serveri IP manzili ulanadi → Paket.
4. Data Link (2): Unga uyingizdagi Wi-Fi routerining MAC manzili ulanadi → Freym.
5. Physical (1): Freym antenna orqali radio-to'lqin (bitlar) bo'lib havoga tarqaladi. Router xabarni qabul qilib, uni optik tolali kabel orqali yorug'lik signallariga aylantirib okeanlar osha serverga yetkazadi!

4. Switch va Routerning DevOps'dagi o'rni

• Agar bitta server xonasidagi (data center) 50 ta server o'zaro aloqa qilishi kerak bo'lsa, ular Switch ga ulanadi.
• Agar shu serverlar tashqi dunyodagi mijozlar so'rovini qabul qilishi yoki bulutga ulanishi kerak bo'lsa, tarmoq oldiga Router va Firewall (xavfsizlik devori) qo'yiladi.

---

Atamalar lug'ati

Atama	Ma'nosi
LAN (Local Area Network)	Cheklangan geografik hududdagi (uy, bino, ma'lumotlar markazi) mahalliy kompyuterlar tarmog'i.
WAN (Wide Area Network)	Katta masofalarni, mamlakatlar va qit'alarni qamrab oluvchi global tarmoq (Internet).
OSI modeli	Tarmoq aloqasini 7 ta mantiqiy qatlamga ajratib standartlashtiruvchi xalqaro etalon model.
TCP/IP steki	Zamonaviy Internetning amaliy asosi bo'lgan 4 qatlamli protokollar to'plami.
Enkapsulyatsiya	Yuqori qatlam ma'lumotiga quyi qatlam xizmat sarlavhasini (Header) qo'shib borish jarayoni.
Dekapsulyatsiya	Qabul qilingan paketdan sarlavhalarni bosqichma-bosqich yechib, asl ma'lumotni ilovaga yetkazish.
MAC Address	Qurilmaning tarmoq adapteriga ishlab chiqaruvchi tomonidan berilgan 48-bitlik fizik identifikator.
Switch	Mahalliy tarmoqda (LAN) freymlarni faqat qabul qiluvchi qurilma MAC manziliga yo'naltiruvchi kommutator.
Router	Turli tarmoqlar o'rtasida paketlarni eng optimal yo'l orqali marshrutlovchi qurilma.

---

Bilasizmi?

• Internetning dastlabki asosi bo'lgan ARPANET tarmog'ida 1969-yil 29-oktyabrda birinchi marta «LOGIN» so'zi yuborilgan, ammo tizim «LO» harflaridan so'ng qulab tushgan.
• Butun dunyo qit'alari o'rtasidagi Internet trafigining 99% dan ortig'i sun'iy yo'ldoshlar orqali emas, balki okean tubiga yotqizilgan ulkan suvosti optik tolali kabellari orqali uzatiladi.
• Har bir kompyuterda mavjud bo'lgan 127.0.0.1 (localhost) IP manzili ma'lumotni tashqi tarmoqqa chiqarmasdan, kompyuterning o'ziga qaytaruvchi maxsus «qaytarma halqa» (loopback) hisoblanadi.

---

Topshiriqlar

1. Tarmoq interfeyslarini ko'rish oson

Terminalda ip a buyrug'ini ishga tushiring va kompyuteringizdagi faol tarmoq kartasi nomini aniqlang. Kutiladigan natija: eth0, enp0s3 yoki wlan0 kabi interfeys nomi chiqadi.

2. MAC manzilni aniqlash oson

ip a natijasidan link/ether qatorini toping va qurilmangizning 48-bitlik fizik MAC manzilini daftaringizga yozing. Kutiladigan natija: aa:bb:cc:dd:ee:ff ko'rinishidagi 12 ta o'n oltilik belgi aniqlanadi.

3. Mahalliy IP manzilni topish oson

Interfeys ostidagi inet bilan boshlanuvchi qatordan shaxsiy IPv4 manzilingizni aniqlang. Kutiladigan natija: 192.168.x.x yoki 10.0.x.x shaklidagi manzil ko'rinadi.

4. Standart shlyuzni (Gateway) ko'rish oson

ip route buyrug'i orqali marshrutizatoringizning (Default Gateway) IP manzilini toping. Kutiladigan natija: «default via [IP_manzil]» qatori orqali router manzili ma'lum bo'ladi.

5. Loopback interfeysini tahlil qilish o'rta

ip a show lo buyrug'ini bajaring va nima uchun 127.0.0.1 manzili va lo interfeysi mavjudligini tushuntirib bering. Kutiladigan natija: Mahalliy dasturlar bir-biri bilan tarmoqsiz aloqa qilishi uchun zarur ekanligi tushuniladi.

6. Ochiq portlarni tinglovchi xizmatlarni topish o'rta

sudo ss -tulpn buyrug'i orqali tizimda qaysi portlar ochiq ekanini va ular qaysi transport protokoliga (TCP/UDP) tegishli ekanini aniqlang. Kutiladigan natija: Portlar ro'yxati (masalan: 22 - SSH, 53 - DNS) va ularning holati aks etadi.

7. OSI qatlamlari bo'yicha PDU nomlarini solishtirish o'rta

1, 2, 3 va 4-qatlamlardagi ma'lumotlar birligi (PDU) nomlarini jadval ko'rinishida yozing. Kutiladigan natija: Bitlar (1), Freym (2), Paket (3), Segment (4) taqqosi hosil qilinadi.

8. Tarmoq qurilmalari darajalarini belgilash o'rta

Hub, Switch va Router qurilmalari OSI ning aynan qaysi qatlamlarida ishlashini tahlil qiling. Kutiladigan natija: Hub (1-fizik), Switch (2-kanal), Router (3-tarmoq) ekani asoslanadi.

9. Enkapsulyatsiya ssenariysini tahlil qilish qiyin

Brauzerda oddiy veb-sahifa ochilganda, so'rovning Application qatlamidan to kabelgacha qanday sarlavhalar bilan o'ralishini chizma ko'rinishida tasvirlang. Kutiladigan natija: HTTP so'rovi + TCP port + IP manzil + MAC manzil zanjiri tahlil qilinadi.

10. Tarmoq kartasi statistikasini ko'rish qiyin

ip -s link buyrug'i orqali qabul qilingan (RX) va uzatilgan (TX) baytlar hamda xatolar (errors) sonini tahlil qiling. Kutiladigan natija: Jismoniy tarmoq kartasi orqali o'tgan trafik hajmi ko'rinadi.

11. Wireshark bilan paketlarni tutish (Tadqiqot) bonus

Agar tizimingizda Wireshark yoki tcpdump o'rnatilgan bo'lsa, sudo tcpdump -c 5 orqali tarmoq kartasidan o'tayotgan 5 ta jonli paket sarlavhalarini ko'ring. Kutiladigan natija: Jonli tarmoq paketlarining tuzilishi amalda kuzatiladi.

---

O'zingizni tekshiring

1. LAN bilan WAN ning asosiy farqlari nimada?
2. Nima uchun kompyuterga ham MAC manzil, ham IP manzil kerak?
3. OSI 7 qatlamli modelining 4-qatlamida (Transport) qaysi asosiy protokollar ishlaydi?
4. Enkapsulyatsiya va dekapsulyatsiya jarayonlarini hayotiy misol bilan tushuntirib bering.
5. TCP/IP modelida OSI ning qaysi qatlamlari birlashtirilgan?

---

Uyga vazifa

1. O'z kompyuteringizda ip a va ip route buyruqlarini bajaring.
2. Interfeys nomi, shaxsiy IP manzili, MAC manzili va router (Gateway) manzilini daftaringizga chizib, tarmoq xaritasini hosil qiling.
3. OSI ning 7 ta qatlami nomlarini va har bir qatlamda ishlovchi kamida bittadan protokolni jadval ko'rinishida yozing (taxminiy vaqt: 25 daqiqa).