---

Dars xulosasi

• Shell — operatsion tizim yadrosi bilan aloqa o'rnatuvchi, buyruqlarni qabul qilib bajaruvchi kuchli interpretatordir (Bash, Zsh).
• Muhit o'zgaruvchilari (Environment Variables) tizim va dasturlarning ishlash parametrlarini (masalan, portlar, yo'llar, foydalanuvchi) saqlaydi.
• $PATH o'zgaruvchisi shell'ga buyruqlar qaysi papkalardan qidirilishi kerakligini aytadi; buyruq nomi to'liq yo'lsiz terilganda aynan $PATH tekshiriladi.
• Yangi o'zgaruvchi yaratilganda, uning barcha quyi jarayonlarda ishlashi uchun export buyrug'i bilan muhitga chiqariladi.
• Linuxda har bir jarayon 3 ta standart oqimga ega: STDIN (0, kirish), STDOUT (1, chiqish) va STDERR (2, xatolik).
• > operatori natijani faylga yangidan yozsa (overwrite), >> operatori mavjud fayl oxiriga qo'shadi (append).
• Quvurlar (| pipe) yordamida oraliq fayllarsiz bir buyruqning chiqishini ikkinchi buyruqning kirishiga to'g'ridan-to'g'ri uzatish mumkin.

---

Qo'shimcha ma'lumot

1. PATH qanday ishlaydi va o'z skriptingizni qanday global qilish mumkin?

Agar siz myscript.sh faylini yaratgan bo'lsangiz, uni ishga tushirish uchun ./myscript.sh deb yozishingiz shart, chunki joriy katalog odatda xavfsizlik sababli $PATH ichida bo'lmaydi. Lekin agar siz uni doimiy ravishda istalgan joydan shunchaki myscript deb chaqirmoqchi bo'lsangiz:

1. Skriptingizni /usr/local/bin papkasiga nusxalang: sudo cp myscript.sh /usr/local/bin/myscript
2. Yoki o'z shaxsiy skriptlar papkangizni ~/.bashrc faylida $PATH ga qo'shing: export PATH="$PATH:$HOME/scripts" Shundan so'ng terminalni qayta ochsangiz yoki source ~/.bashrc qilsangiz, skriptingiz tizimning rasmiy buyrug'iga aylanadi!

2. Uchta oqim deskriptorlari (0, 1, 2)

Linuxda har bir oqimning o'z raqamli identifikatori (file descriptor) mavjud:

• 0 — STDIN: kiritish oqimi.
• 1 — STDOUT: standart chiqish oqimi. Masalan: ls 1> files.txt (odatda 1 yozilmaydi, shunchaki > files.txt).
• 2 — STDERR: standart xatolik oqimi. Masalan: find /etc -name "*.conf" 2> errors.log.
• Agar xatoliklar ekranni to'ldirib yuborishini xohlamasangiz, ularni «axlat qutisi»ga yo'naltirasiz: command 2> /dev/null

3. Piping (|) kuchi: Unix falsafasi amalda

Nega Linux utilitalari bunchalik kichik? Chunki ularni quvurlar orqali birlashtirganda har qanday murakkab masalani yechish mumkin: Masalan: ps aux | grep node | awk '{print $2}' | xargs kill -9 Bu yagona satr:

1. Barcha ishlayotgan jarayonlarni oladi (ps aux).
2. Faqat node so'zi bor qatorlarni ajratadi (grep node).
3. Ularning PID raqamini ajratib oladi (awk).
4. Barcha olingan PID larni birdaniga to'xtatadi (xargs kill -9). Buning uchun alohida dastur yozish shart emas!

4. Aliaslar: Barmoqlaringizni asrang!

Tez-tez ishlatiladigan uzun buyruqlarni qisqa laqablar bilan almashtirish qulay: alias cls='clear'alias gs='git status'alias ports='netstat -tulpn' Ushbu aliaslarni ~/.bashrc oxiriga joylab qo'ysangiz, ular har doim saqlanib qoladi.

---

Atamalar lug'ati

Atama	Ma'nosi
Environment Variable	Tizim, shell va ishga tushirilayotgan dasturlar foydalanadigan dinamik kalit-qiymat ma'lumoti.
Export	Mahalliy shell o'zgaruvchisini global muhit o'zgaruvchisiga aylantiruvchi buyruq.
$PATH	Shell buyruqlarni qidiradigan kataloglar ro'yxatini belgilovchi maxsus muhit o'zgaruvchisi.
STDIN (Standard Input)	Jarayonga ma'lumot kirituvchi standart kirish oqimi (deskriptor 0).
STDOUT (Standard Output)	Jarayonning muvaffaqiyatli natijasini chiqaruvchi standart chiqish oqimi (deskriptor 1).
STDERR (Standard Error)	Jarayon yuzaga keltirgan xatolik xabarlarini chiqaruvchi oqim (deskriptor 2).
**Pipe (`	`)**
Redirection (>, >>)	Standart kirish/chiqish oqimlarini fayllar tomon yo'naltirish mexanizmi.
Alias	Uzun va murakkab terminal buyruqlariga beriladigan qisqa taxallus.
/dev/null	Unga yuborilgan har qanday ma'lumotni izsiz yo'qotuvchi maxsus virtual qurilma («qora tuynuk»).

---

Bilasizmi?

• Unix operatsion tizimiga quvurlar (pipes) g'oyasi 1973-yilda Duglas Makilroy (Douglas McIlroy) tomonidan kiritilgan va u butun dasturlash madaniyatini o'zgartirib yuborgan.
• $PATH da kataloglar chapdan o'ngga qarab tekshiriladi; birinchi topilgan dastur darhol ishga tushadi, qolganlari e'tiborsiz qoldiriladi.
• Linuxda > file.txt deb yozsangiz, hattoki buyruq ko'rsatilmagan bo'lsa ham faylning ichi 0 bayt qilib tozalanadi.
• Bash so'zi «Bourne Again Shell» ning qisqartmasi bo'lib, u Stiven Born (Stephen Bourne) tomonidan yozilgan original Sh interpretatorining ochiq kodli vorisidir.

---

Topshiriqlar

1. Tizim o'zgaruvchilarini o'qish oson

Terminalda echo $USER, echo $HOME va echo $SHELL buyruqlarini bajarib, o'z tizimingiz haqidagi ma'lumotlarni aniqlang. Kutiladigan natija: Ekranda joriy foydalanuvchi nomi, uning boshlang'ich papkasi va ishlatilayotgan shell dasturi ko'rinadi.

2. Mahalliy o'zgaruvchi yaratish oson

COURSE="DevOps" nomli o'zgaruvchi e'lon qiling va uni echo $COURSE orqali ekranga chiqaring. Kutiladigan natija: Ekranga DevOps so'zi chiqadi.

3. Natijani yangi faylga yo'naltirish (>) oson

date > today.txt buyrug'i orqali joriy sana va vaqtni today.txt fayliga yozing va cat orqali tekshiring. Kutiladigan natija: Faylda tizim sanasi saqlanadi.

4. Faylga ma'lumot qo'shish (>>) oson

echo "1-hafta tugamoqda" >> today.txt buyrug'ini bajaring va fayl mazmunini tekshiring. Kutiladigan natija: Faylda ikki qator matn paydo bo'ladi (sana o'chib ketmaydi).

5. O'zgaruvchini eksport qilish (export) o'rta

APP_ENV="production" o'zgaruvchisini yarating, uni export qiling va printenv | grep APP_ENV yordamida uning global muhitda paydo bo'lganini tasdiqlang. Kutiladigan natija: printenv ro'yxatida APP_ENV=production aks etadi.

6. Quvur yordamida qatorlarni sanash o'rta

/etc katalogida nechta element borligini ls /etc | wc -l quvuri orqali hisoblang. Kutiladigan natija: Ekranda katalogdagi fayllar sonini ifodalovchi yagona butun son chiqadi.

7. Xatoliklarni alohida faylga yo'naltirish o'rta

Mavjud bo'lmagan fayl ustida buyruq bering (masalan: ls /not_existing_folder 2> error.log) va error.log faylini ko'ring. Kutiladigan natija: Xatolik xabari ekranga chiqmaydi, balki error.log ichiga yoziladi.

8. Alias yaratish va sinash o'rta

Joriy terminalda alias mydir='pwd && ls -lh' aliasini e'lon qiling va mydir deb yozib natijasini sinab ko'ring. Kutiladigan natija: Bitta so'z orqali ham joriy joy, ham batafsil fayllar ro'yxati chiqadi.

9. Ko'p bosqichli filtrlash zanjiri qiyin

cat /etc/passwd | cut -d: -f1 | sort | head -n 5 buyruqlar zanjirini bajaring va uning qanday ishlaganini tahlil qiling. Kutiladigan natija: Tizimdagi foydalanuvchilar nomlari alifbo bo'yicha tartiblanib, dastlabki 5 tasi ko'rsatiladi.

10. Xatoliklarni /dev/null ga yuborish qiyin

find / -name "*.conf" 2> /dev/null | grep "nginx" buyrug'ini bajaring. Tizimdagi «Permission denied» xatolari qayerga ketganini tushuntiring. Kutiladigan natija: Hech qanday xatoliksiz faqatgina nginx ga tegishli konfiguratsiya yo'llari ekranga chiqadi.

11. O'z buyrug'ingizni $PATH ga qo'shish bonus

O'z uy katalogingizda my_bin nomli papka oching, uning ichida salom.sh faylini yaratib (chmod 755), ichiga echo "Salom, DevOps!" yozing. So'ngra export PATH="$PATH:$HOME/my_bin" buyrug'i orqali uni $PATH ga qo'shing va istalgan papkadan turib salom.sh deb chaqiring! Kutiladigan natija: Skript ./ qo'shmasdan oddiy tizim buyrug'i kabi to'g'ridan-to'g'ri ishga tushadi.

---

O'zingizni tekshiring

1. Mahalliy (local) va global (environment) o'zgaruvchilarning farqi nimada?
2. Nima uchun export qilinmagan o'zgaruvchi yangi ishga tushgan skript ichida ko'rinmaydi?
3. > bilan >> operatorlari qachon qaysi biri ishlatiladi?
4. Linuxda 0, 1, 2 raqamlari qaysi standart oqimlarga tegishli?
5. 2> /dev/null ifodasi nima maqsadda qo'llaniladi?

---

Uyga vazifa

O'z uyingizdagi Linux tizimida ~/.bashrc faylini oching (ehtiyotkorlik bilan!). Faylning eng oxiriga o'ting va o'zingiz uchun 3 ta qulay alias (masalan: alias ll='ls -la', alias cls='clear') hamda DEV_NAME="sizning_ismingiz" eksportini qo'shing. Faylni saqlang va source ~/.bashrc buyrug'i orqali o'zgarishlarni qo'llang. Terminalni qayta ochib, yaratgan aliaslaringiz va o'zgaruvchingiz ishlayotganini tekshiring (taxminiy vaqt: 25 daqiqa).