---

Dars xulosasi

• Linux — zamonaviy bulut platformalari, serverlar va konteynerlashtirilgan ilovalarning 90% dan ortig'ini boshqaruvchi asosiy operatsion tizim hisoblanadi.
• Serverlarda resurslarni tejash va xavfsizlikni oshirish maqsadida grafik interfeys (GUI) o'rniga buyruqlar satri (CLI) ishlatiladi.
• Linux fayl tizimi yagona ildiz (/) ostida daraxtsimon ierarxiya (FHS) ko'rinishida tuzilgan bo'lib, unda disk drayvlari harflari (masalan, C:, D:) mavjud emas.
• «Hamma narsa — bu fayl» tamoyili asosida konfiguratsiyalar (/etc), loglar (/var/log), jarayonlar (/proc) va hatto apparat qurilmalari (/dev) fayl ko'rinishida taqdim etiladi.
• pwd, cd, ls, mkdir, touch, cp, mv, rm kabi asosiy utilitalar tizim boshqaruvining fundamental amallarini tashkil etadi.
• Linuxdagi buyruqlar odatda buyruq [opsiyalar] [argumentlar] shaklida chaqiriladi va ularni o'zaro zanjir qilib birlashtirish mumkin.

---

Qo'shimcha ma'lumot

1. Terminal arxitekturasi: Ekranda nimalar sodir bo'ladi?

Ko'pchilik foydalanuvchilar qora oynani shunchaki «terminal» deb atashadi. Aslida u uchta mustaqil dasturning uzluksiz hamkorligidir:

1. Terminal emulyatori (masalan, GNOME Terminal, Alacritty, iTerm2): klaviaturadagi tugmalarni tutib oladi va ekranda matnli grafika hosil qiladi.
2. Shell (masalan, Bash, Zsh): foydalanuvchi yozgan satrni (prompt) o'qiydi, sintaktik bo'laklarga ajratadi, o'zgaruvchilarni almashtiradi va kerakli dasturni topib ishga tushiradi.
3. Linux yadrosi (Kernel): dastur so'ragan tizim chaqiruvlarini (system calls) apparat vositalari (xotira, protsessor, disk) darajasida amalga oshiradi.

2. Mutlaq va nisbiy yo'llar (Absolute vs Relative Path)

Linuxda har qanday fayl yoki katalogga murojaat qilishning ikki usuli mavjud:

• Mutlaq yo'l (Absolute path): Doimo eng yuqori ildiz — / katalogidan boshlanadi. Masalan: /var/log/nginx/access.log. Siz fayl tizimining qaysi burchagida turishingizdan qat'i nazar, mutlaq yo'l har doim bitta aniq manzilga olib boradi.
• Nisbiy yo'l (Relative path): Siz hozir turgan joriy ishchi katalogga (pwd) nisbatan hisoblanadi. Unda quyidagi maxsus belgilar qo'llaniladi:
  • . (bitta nuqta) — joriy katalog.
  • .. (ikkita nuqta) — bitta yuqoridagi ota katalog.
  • Masalan, agar siz /home/devops ichida bo'lsangiz, cd ../ali buyrug'i sizni /home/ali katalogiga olib boradi.

3. FHS tizimining muhim kataloglari va ularning DevOps'dagi o'rni

• /etc — butun tizim sozlamalari markazi. Masalan, Docker daemon konfiguratsiyasi /etc/docker/daemon.json, tarmoq sozlamalari yoki Nginx veb-server sozlamalari aynan shu yerda joylashadi.
• /var/log — barcha xizmatlarning faoliyat jurnallari. DevOps muhandisi nosozliklarni qidirganda (troubleshooting) birinchi bo'lib shu katalogni ochadi.
• /tmp — vaqtinchalik ma'lumotlar saqlanadigan joy. Server qayta yuklanganda uning ichi avtomatik tozalanadi.
• /opt — uchinchi tomon yirik dasturiy ta'minotlari o'rnatiladigan katalog.

4. rm buyrug'i bilan ishlashda xavfsizlik madaniyati

Linuxda o'chirilgan fayllar Windows'dagi kabi «Savatcha»ga (Recycle Bin) tushmaydi — ular darhol disk bloklaridan uziladi va qayta tiklash juda qiyinlashadi. Ayniqsa rm -rf buyrug'idan foydalanganda yo'lning to'g'riligini doimo ikki marta tekshirish qat'iy talab etiladi.

---

Atamalar lug'ati

Atama	Ma'nosi
CLI (Command Line Interface)	Foydalanuvchi buyruqlarni klaviatura orqali matn shaklida kiritadigan boshqaruv interfeysi.
Shell	Foydalanuvchi kiritgan matnli buyruqlarni operatsion tizim yadrosiga yetkazuvchi dastur (interpretator).
FHS (Filesystem Hierarchy Standard)	Linux va Unix operatsion tizimlarida fayl va kataloglarning yagona joylashuv tartibini belgilovchi standart.
Root (/)	Linux fayllar tizimining eng yuqori boshlang'ich nuqtasi bo'lgan ildiz katalog.
Superuser (root)	Linux operatsion tizimida cheklanmagan mutlaq boshqaruv huquqiga ega bo'lgan bosh administrator foydalanuvchi.
PWD (Print Working Directory)	Foydalanuvchi hozirda turgan joriy ishchi katalogni to'liq mutlaq yo'l bilan ko'rsatuvchi buyruq.
Timestamp	Faylning yaratilgan, oxirgi marta o'zgartirilgan yoki ochilgan vaqtini belgilovchi metadata tamg'asi.
Recursive (-r)	Buyruqni katalogning o'ziga hamda uning ichidagi barcha quyi papkalar va fayllarga ketma-ket tatbiq etish usuli.

---

Bilasizmi?

• Dunyodagi eng kuchli TOP-500 superkompyuterlarning 100 foizi aynan Linux operatsion tizimida ishlaydi.
• Linux yadrosi 1991-yilda 21 yoshli talaba Linus Torvalds tomonidan shaxsiy qiziqish sifatida yaratilgan bo'lib, bugungi kunda uning kod bazasi 30 million qatordan oshib ketgan.
• Mars planetasida harakatlanuvchi NASA roverlari (masalan, Perseverance va Ingenuity vertolyoti) ham Linux boshqaruvida parvoz qilmoqda.
• cat buyrug'ining nomi mushukka hech qanday aloqador emas — u inglizcha «concatenate» (birlashtirish) so'zining qisqartmasidir.

---

Topshiriqlar

1. Joriy manzilni aniqlash oson

Terminalni oching va pwd buyrug'i yordamida joriy ishchi katalogingizning mutlaq yo'lini aniqlang. Kutiladigan natija: Ekranda /home/username ko'rinishidagi mutlaq yo'l chiqadi.

2. Yashirin fayllarni ko'rish oson

O'z uy katalogingiz tarkibini barcha yashirin (nuqta bilan boshlanuvchi) fayllari bilan birga ekranga chiqaring. Kutiladigan natija: .bashrc, .profile kabi fayllarni o'z ichiga olgan to'liq ro'yxat aks etadi.

3. Yangi bo'sh fayl yaratish oson

touch buyrug'i yordamida joriy katalogda devops_notes.txt nomli yangi fayl hosil qiling va ls -l orqali uning o'lchami 0 bayt ekanligini ko'ring. Kutiladigan natija: Fayllar ro'yxatida devops_notes.txt paydo bo'ladi.

4. Ota katalogga o'tish va qaytish oson

Nisbiy yo'l yordamida bitta yuqori katalogga chiqing (cd ..), manzilni pwd bilan tekshiring va oldingi katalogga tezkor qaytish buyrug'ini bajaring. Kutiladigan natija: Oldingi katalogga muvaffaqiyatli qaytiladi.

5. Ko'p qatlamli kataloglar daraxtini yaratish o'rta

Yagona buyruq yordamida cloud/infrastructure/terraform va cloud/infrastructure/ansible papkalar zanjirini yarating. Kutiladigan natija: mkdir -p orqali barcha ota va bola kataloglar bir martada hosil qilinadi.

6. Faylni boshqa nom bilan nusxalash o'rta

devops_notes.txt faylini cloud/infrastructure/ papkasi ichiga backup_notes.txt nomi bilan nusxalang. Kutiladigan natija: Ko'rsatilgan manzil ichida yangi nomli fayl nusxasi paydo bo'ladi.

7. Faylni ko'chirish va qayta nomlash o'rta

backup_notes.txt faylini ansible papkasining ichiga ko'chiring va uning nomini hosts.ini deb o'zgartiring. Kutiladigan natija: mv buyrug'i natijasida fayl yangi joyda va yangi nom bilan saqlanadi.

8. Fayllarni o'lchami bo'yicha saralash o'rta

/etc katalogi ichidagi barcha fayllarni ularning hajmiga qarab inson tushunadigan formatda kamayish tartibida ekranga chiqaring. Kutiladigan natija: Eng katta konfiguratsiya fayllari ro'yxatning yuqori qismida ko'rinadi (ls -lhS).

9. Log fayllarini avtomat qidirish qiyin

find buyrug'idan foydalanib, butun tizim bo'ylab (yoki uy katalogingizda) oxirgi 24 soat ichida o'zgartirilgan barcha .log fayllarini toping. Kutiladigan natija: Qidiruv mezonlariga mos keluvchi log fayllarining mutlaq yo'llari ro'yxati chiqadi.

10. Tozalash va xavfsiz o'chirish qiyin

Avval yaratilgan cloud katalogini va uning ichidagi barcha fayllarni birgina rekursiv buyruq bilan to'liq o'chirib tashlang, so'ngra uning yo'qligini tekshiring. Kutiladigan natija: Papka butunlay o'chiriladi va unga murojaat qilinganda «No such file or directory» xabari chiqadi.

11. Bo'sh kataloglarni qidirib topish bonus

Linuxda find buyrug'ining maxsus parametrlaridan foydalanib, faqatgina bo'sh (ichida hech qanday fayl bo'lmagan) kataloglarni qidirib topuvchi buyruqni tuzing. Kutiladigan natija: -type d -empty flaglari yordamida tizimdagi bo'sh papkalar ro'yxati aniqlanadi.

---

O'zingizni tekshiring

1. Linux fayl tizimida / belgisi bilan Windows'dagi \ belgisining farqi nimada?
2. ls buyrug'iga beriladigan -l, -a va -h flaglarining har biri qanday vazifani bajaradi?
3. Fayl tizimida . va .. belgilari nimani anglatadi va ular amalda qayerda kerak bo'ladi?
4. /var katalogi nima uchun serverlarda alohida disk bo'limiga ajratiladi?
5. cp va mv buyruqlarining asosiy farqi nimada?

---

Uyga vazifa

O'z kompyuteringizdagi Linux terminalida (yoki WSL/VirtualBox muhitida) o'z ismingiz bilan nomlangan asosiy papka oching. Uning ichida projects, docs va backups papkalarini yarating. Har bir papkada bittadan matnli fayl yaratib, ularni bir-biriga nusxalash va ko'chirish amallarini bajaring. Bajargan barcha buyruqlaringiz tarixini (history buyrug'i orqali) konspekt daftaringizga qayd eting (taxminiy vaqt: 25 daqiqa).