Dars xulosasi

• OLTP — kundalik amallar (normallashgan); OLAP — tahlil (star/snowflake).
• Kimball 4 qadami: biznes jarayon, grain, dimension, fact.
• Star Schema: markazda fact, atrofida dimension jadvallar; fact va dimension FK orqali bog'lanadi.
• Snowflake Schema: dimension lar normallashgan; joy tejaladi, JOIN lar ko'payadi.
• Tanlov: BI uchun odatda Star; shubha bo'lsa — Star.

Qo'shimcha ma'lumot

1. Namuna ma'lumot

yillik_kpi: 5 hudud (Toshkent shahri, Samarqand, Farg'ona, Andijon, Buxoro) x 3 yil (2022–2024) = 15 qator. Jami o'quvchilar: 2022 — 2 430 000, 2023 — 2 478 000, 2024 — 2 526 000. Ma'lumotlar o'quv uchun o'ylab topilgan.

2. Kimball qadamlari bir misolda

Biznes jarayon: yillik ta'lim statistikasi. Grain: hudud x yil. Dimension: hudud, yil. Fact: o'quvchilar, o'qituvchilar, maktablar soni.

3. Odatiy xatolar

Fakt jadvalda matn saqlash; grain ni aniqlamaslik; hamma narsani snowflake qilish.

Atamalar lug'ati

Atama	Ma'nosi
OLTP	Operatsion tranzaksiyalar tizimi
OLAP	Tahliliy ishlov berish tizimi
Kimball	Dimensional modeling metodologiyasi
Fact table	Raqamli o'lchovlar jadvali
Dimension table	Tavsiflovchi atributlar jadvali
Grain	Fakt jadval qatorining aniqlik darajasi
Star Schema	Fact markazda, dimension lar atrofda
Snowflake Schema	Normallashtirilgan dimension lar bilan sxema
Surrogate key	Sun'iy butun kalit

Bilasizmi?

• Ralph Kimball 1996-yilda mashhur «The Data Warehouse Toolkit» kitobini chiqargan; yondashuv hali ham BI ning asosi.
• Star Schema nomi diagrammaning yulduzga o'xshashligidan kelib chiqqan.
• Power BI ning data modeli ham aslida star schema ga asoslangan.

Topshiriqlar

1. OLTP yoki OLAP oson

4 ta amalni OLTP yoki OLAP deb toifalang: yangi qator qo'shish, yillik jami, qiymatni yangilash, trend.

Kutiladigan natija: 4 ta to'g'ri toifa.

2. Grain jumlasi oson

yillik_kpi asosidagi fakt uchun grain ni 1 jumlada yozing.

Kutiladigan natija: «Bitta qator = bitta hudud, bitta yil».

3. Fakt yoki dimension oson

hudud nomi, oquvchilar_soni, yil, maktablar_soni ni fakt yoki dimension ga ajrating.

Kutiladigan natija: 2 fakt, 2 dimension atributi.

4. Kimball qadamlari oson

Kimball ning 4 qadamini maktab.db misolida yozing.

Kutiladigan natija: 4 ta qadam to'g'ri.

5. dim_hudud o'rta

dim_hudud jadvalini yarating va hududlar dan to'ldiring.

Kutiladigan natija: 5 qator.

6. dim_sana o'rta

dim_sana ni yillik_kpi dagi yillardan to'ldiring.

Kutiladigan natija: 3 qator: 2022, 2023, 2024.

7. fact_kpi o'rta

fact_kpi ni yarating va 15 qator bilan to'ldiring.

Kutiladigan natija: COUNT(*) = 15.

8. Natijani bashorat qiling o'rta

SELECT COUNT(*) FROM fact_kpi va SELECT COUNT(*) FROM dim_hudud natijalarini ayting.

Kutiladigan natija: 15 va 5.

9. Yillik jami qiyin

Har yil uchun jami o'quvchilarni JOIN bilan toping.

Kutiladigan natija: 2 430 000 / 2 478 000 / 2 526 000.

10. Hududlar bo'yicha 2024 qiyin

2024-yil uchun hududlar bo'yicha o'quvchilarni kamayish tartibida chiqaring.

Kutiladigan natija: Samarqand 620000, Farg'ona 585000, Andijon 524000, Toshkent 485000, Buxoro 312000.

11. Star yoki Snowflake qiyin

dim_hudud ni Snowflake ga aylantirish foydasi va zararini 3 jumlada yozing.

Kutiladigan natija: Joy tejaladi, JOIN ko'payadi.

12. Star Schema diagrammasi bonus

dim_hudud, dim_sana, fact_kpi diagrammasini chizing: PK, FK, 1:N.

Kutiladigan natija: To'g'ri diagramma.

O'zingizni tekshiring

1. OLTP va OLAP farqi nima?
2. Kimball ning 4 qadami qaysilar?
3. Grain nima?
4. Star Schema qanday tuzilgan?
5. Fact va Dimension farqi nima?
6. Snowflake Schema nimasi bilan farq qiladi?
7. BI uchun odatda qaysi sxema tanlanadi?

Uyga vazifa

maktab.db da Star Schema qurib, 3 ta so'rov yozing (20–30 daqiqa). To'liq shart: uyga-vazifa.md.