Dars xulosasi

• Ma’lumotlarni tozalash (Data Cleaning) — xom ma'lumotlardagi xatoliklar, noaniqliklar, takroriy qatorlar va noto'g'ri formatlarni to'g'rilash jarayonidir.
• Tahlilchilar o'z ish vaqtining 70-80 foizini ma'lumotlarni tozalash va tahlilga tayyorlashga sarflaydilar.
• GIGO (Garbage In, Garbage Out) qoidasi: agar tahlilga xato va sifatsiz ma'lumot kiritilsa, olingan qaror ham muqarrar xato bo'ladi.
• TRIM funksiyasi so'zlar orasidagi bittadan tashqari barcha ortiqcha bo'shliqlarni olib tashlaydi.
• PROPER funksiyasi barcha so'zlarning birinchi harfini bosh harfga (katta harfga) aylantiradi; UPPER va LOWER registrni to'liq o'zgartiradi.
• Flash Fill (Ctrl + E) — bitta namuna asosida butun ustundagi matnlarni aqlli ajratish yoki birlashtirish vositasidir.
• Text-to-Columns vositasi bitta katakdagi matnni belgilangan ajratgich (vergul, defis, probel) orqali bir nechta ustunga bo'lib beradi.
• Power Query muhiti barcha tozalash qadamlarini ketma-ketlikda (Applied Steps) xotirada saqlaydi va bir bosishda avtomatik yangilash imkonini beradi.

---

Qo'shimcha ma'lumot

1. Nega ortiqcha bo'sh joy (space) katta xato tug'diradi?

Kompyuter uchun matn bu simvollar ketma-ketligidir. Agar 1-xodim "Toshkent" deb yozsa, 2-xodim esa bexosdan oxiriga bitta probel qo'shib "Toshkent " deb kiritgan bo'lsa, Excel bu ikkalasini butunlay ikki xil shahar deb biladi! Natijada COUNTIF yoki SUMIF orqali Toshkent bo'yicha tushumni hisoblaganingizda raqamlar 2 ga bo'linib, hisobot buziladi. =TRIM() funksiyasi aynan shu ko'rinmas bo'shliqlarni yo'qotadi.

2. Flash Fill (Ctrl + E) sehrli imkoniyatlari

Flash Fill quyidagi vazifalarni bir zumda bajaradi:

• To'liq ismdan faqat familiyani ajratib olish;
• Telefon raqamlariga qavs va chiziqlar qo'shish (masalan: 901234567 $\to$ (90) 123-45-67);
• Matnlar ichidan faqat sonlarni yoki email domenlarini ajratish. Buning uchun yangi ustunning birinchi satriga kerakli natijani qo'lda yozib, Ctrl + E ni bosish kifoya.

3. Power Query: Takrorlanmaydigan avtomatlashtirish

Har oy sizga yangi savdo hisoboti kelsa, Excelda har safar qo'lda TRIM, PROPER va dublikatlarni o'chirish juda zerikarli. Power Query'da bu amallar bir marta bajariladi. Keyingi oyda faqat yangi faylni papkaga tashlab, Data > Refresh All bosilsa, Power Query barcha 10 ta tozalash bosqichini 1 soniyada o'zi qaytadan bajaradi!

---

Atamalar lug'ati

Atama	Ma'nosi
Data Cleaning	Xom ma'lumotlardagi xatoliklar, nuqsonlar va dublikatlarni bartaraf etish jarayoni.
GIGO (Garbage In, Garbage Out)	Noto'g'ri kiritilgan ma'lumot noto'g'ri natijaga olib kelishini ifodalovchi universal qoida.
TRIM	Matndagi barcha ortiqcha bo'sh joylarni (probellarni) olib tashlovchi funksiya.
PROPER	Har bir so'zning bosh harfini katta, qolganlarini kichik harfga aylantiruvchi funksiya.
Flash Fill (Ctrl+E)	Ko'rsatilgan namuna asosida butun ustunni avtomatik to'ldiruvchi intellektual vosita.
Text-to-Columns	Matnni ajratuvchi belgilar bo'yicha bir nechta alohida ustunlarga bo'lish usuli.
Delimiter	Matnlarni ajratib turuvchi maxsus belgi (vergul, nuqta-vergul, chiziqcha, bo'shliq).
Remove Duplicates	Jadvaldagi aynan takrorlangan yozuvlarni bir zumda tozalovchi Excel vositasi.
Power Query	Ma'lumotlarni yig'ish, tozalash va o'zgartirish uchun mo'ljallangan ETL platformasi.
Applied Steps	Power Query'da ma'lumotlar ustida bajarilgan barcha amallar xronologik ro'yxati.

---

Bilasizmi?

• Xalqaro so'rovnomalarga ko'ra, ma'lumotlar tahlilchilari ish vaqtining qariyb 80% qismi ma'lumotlarni tozalash (data munging/wrangling)ga sarflanadi.
• Noto'g'ri va sifatsiz ma'lumotlar tufayli AQSh iqtisodiyoti har yili 3.1 trillion dollar zarar ko'radi (IBM statistikasi).
• Exceldagi Flash Fill texnologiyasi Microsoft Research tomonidan sun'iy intellektning "Programming by Example" (Namuna asosida dasturlash) algoritmi asosida yaratilgan.
• CLEAN funksiyasi matndan 32 ta kompyuterning ko'rinmas tizimli belgilari (ASCII 0 dan 31 gacha bo'lgan chop etilmaydigan kodlar)ni tozalab tashlaydi.

---

Topshiriqlar

1. TRIM bilan bo'shliqlarni tozalash oson

A ustunidagi katakda " Samarqand " yozilgan. Formuladan foydalanib boshidagi va oxiridagi bo'shliqlarni olib tashlang. Kutiladigan natija: Toza "Samarqand" matni chiqarilgan formula.

2. Katta-kichik harflarni to'g'rilash oson

Ism-familiyasi kichik harflar bilan kiritilgan 4 nafar o'quvchi ro'yxatini ("ali valiyev", "hasan husanov") PROPER funksiyasi yordamida to'g'rilang. Kutiladigan natija: Bosh harflari to'g'rilangan ismlar ro'yxati.

3. Flash Fill bilan ismni ajratish oson

Bitta ustunda F.I.Sh. yozilgan ("Aziz Rahimov"). Yangi ustunda birinchi qatorga faqat "Aziz" deb yozing va Ctrl + E orqali qolgan barcha ismlarni avtomatik ajrating. Kutiladigan natija: Faqat ismlar ajratilgan yangi ustun.

4. Dublikatlarni o'chirish oson

8 ta qatordan iborat savdo ro'yxatida bir xil buyurtmalar 2 martadan takrorlangan. Data > Remove Duplicates vositasi orqali takroriylarni o'chiring. Kutiladigan natija: Faqat unikal yozuvlar qolgan qisqargan jadval.

5. Formulalarni birlashtirish: TRIM + PROPER o'rta

Katakda " dilshod zaripov " kabi bir vaqtning o'zida ham ortiqcha bo'shliqlar, ham kichik harflar bor. Bitta formulada ikkala muammoni hal qiling. Kutiladigan natija: =PROPER(TRIM(...)) formulasining ishlagan natijasi.

6. Text-to-Columns bilan manzilni bo'lish o'rta

Bitta ustunda "Toshkent, Chilonzor, 15-uy" ko'rinishida yozilgan manzillarni Text-to-Columns vositasi orqali vergul ajratgichi bo'yicha 3 ta alohida ustunga bo'ling. Kutiladigan natija: Shahar, Tuman va Uy ustunlariga ajratilgan jadval.

7. Find & Replace bilan bo'sh qiymatlarni to'ldirish o'rta

Savdo jadvalining Chegirma ustunida ba'zi kataklar bo'sh qolib ketgan. Ctrl + H (Find & Replace) vositasi yordamida barcha bo'sh kataklarga 0% qiymatini kiriting. Kutiladigan natija: Bo'sh joylari nol bilan to'ldirilgan ustun.

8. Power Query'da Split Column qiyin

Excelda Data > From Sheet orqali jadvalni Power Query oynasiga yuklang. Undagi To'liq Manzil ustunini Split Column by Delimiter orqali alohida qismlarga ajrating va Close & Load orqali Excelga qaytaring. Kutiladigan natija: Power Query orqali tozalangan yangi ishchi varaq.

9. Katta-kichik harfga sezgir bo'lmagan dublikatlar qiyin

Jadvalda "Apple" va "apple" so'zlari bor. Oddiy Excel ularni ba'zan har xil deb bilishi mumkin. Power Query muhitida Comparer.OrdinalIgnoreCase mantiqini qo'llab, barcha harf variantlarini yagona unikal holatga keltiring. Kutiladigan natija: Barcha registr variantlari tozalangan unikal natija.

10. Mini-loyiha: Iflos datasetni to'liq tozalash bonus

Internetdan yoki mentor bergan namunadan 10 qatordan iborat "Mijozlar bazasi"ni oling: unda ortiqcha bo'shliqlar, noto'g'ri registr, telefon raqamlari har xil formatda va dublikatlar bor. Barcha o'rganilgan vositalarni qo'llab, uni 100% toza Tidy shaklga keltiring. Kutiladigan natija: Barcha nuqsonlari to'g'rilangan toza ishchi jadval.

---

O'zingizni tekshiring

1. Data Cleaning nima va nima sababdan u tahlilchi vaqtining asosiy qismini oladi?
2. TRIM funksiyasi matn ichidagi qaysi bo'shliqlarga ta'sir qilmaydi?
3. Flash Fill vositasini chaqiruvchi klaviatura birikmasi qaysi?
4. Text-to-Columns qanday hollarda qo'llaniladi va ajratgich (delimiter) nima?
5. GIGO qoidasi nimani anglatadi?
6. Nega Power Query tozalash jarayonini an'anaviy qo'lda tozalashdan ko'ra ustun qiladi?

---

Uyga vazifa

Excelda 6 nafar xaridordan iborat jadval tuzing. Unda ismlar katta-kichik harflar va ortiqcha bo'shliqlar bilan aralash kiritilgan bo'lsin (masalan: " NODIR ALIEV "). Formulalar yoki matn vositalari orqali ularni toza "Nodir Aliev" ko'rinishiga keltirib, mentorga topshiring.