AXV

Mavzu

5-hafta · 15-dars

Dictionary (dict): kalit-qiymat va amaliy loyiha

Telefon kontaktlari, lug‘at, o‘yindagi profil — hammasi «kalit: qiymat» tamoyilida ishlaydi. Bugun dictionary’ni o‘rganamiz va beshta tuzilmani bitta «Talabalar ma’lumotlari» dasturida birlashtiramiz.

Slaydlarni ochishDars testi5-hafta

Dars xulosasi ​

  • Dictionary (dict) — key: value (kalit: qiymat) juftliklarda saqlanadigan tuzilma.
  • Kalit orqali tez topiladi, kalit unikal bo‘ladi.
  • Dict mutable: yangilash, qo‘shish, o‘chirish mumkin; Python 3.7+ da kiritilgan tartib saqlanadi.
  • d["key"] — qiymatni oladi; kalit bo‘lmasa xato chiqadi.
  • d.get("key", "yo'q") — xatosiz murojaat: kalit bo‘lmasa standart qiymat qaytadi.
  • d["age"] = 23 — mavjud kalitni yangilaydi; d["phone"] = "+99890" — yangi juftlik qo‘shadi.
  • Har bir vazifaga mos tuzilmani tanlash: string, list, tuple, set, dict.

Qo'shimcha ma'lumot ​

Lug‘at o‘xshatishi ​

Haqiqiy lug‘atda siz so‘zni (kalit) topib, uning ma’nosini (qiymat) o‘qiysiz. Butun kitobni varaqlamaysiz. Dict ham shunday: kalitni bersangiz, qiymat darhol qaytadi.

python
lugat = {"apple": "olma", "book": "kitob", "cat": "mushuk"}
print(lugat["book"])   # kitob

[] yoki get()? ​

python
user = {"name": "Ali", "age": 15}
print(user["name"])               # Ali
print(user.get("phone", "yo'q"))  # yo'q — dastur to'xtamaydi
print(user["phone"])              # KeyError — dastur to'xtaydi!

Qoida: kalit aniq bor bo‘lsa [], bo‘lmasligi mumkin bo‘lsa get().

Bitta yozuv — ikki ish ​

python
user["age"] = 16          # "age" bor -> yangilandi
user["city"] = "Xiva"     # "city" yo'q edi -> qo'shildi
print(user)
# {'name': 'Ali', 'age': 16, 'city': 'Xiva'}

Kalit unikal bo‘lgani uchun bir xil kalit ikki marta turolmaydi: yangi qiymat eskisining o‘rniga yoziladi.

if/else zanjiri o‘rniga dict ​

Rasmiy qo‘llanmadagi misol: til kodiga qarab salomlashish. Uzun if/elif o‘rniga:

python
texts = {"uzl": "Salom!", "rus": "Привет!", "en": "Hello!"}
print(texts["en"])   # Hello!

Yangi til qo‘shish uchun bitta qator yetadi. Bu g‘oyani keyingi haftada DRY prinsipida ko‘rasiz.

Qaysi tuzilmani tanlash kerak? ​

VazifaTuzilma
Ism, matnstring
Fanlar ro‘yxati (o‘zgaradi)list
Tug‘ilgan yil, koordinata (o‘zgarmaydi)tuple
Takrorsiz baholarset
Talaba haqida hamma ma’lumot, kalit bilandict

Atamalar lug'ati ​

AtamaMa'nosi
Dictionary (dict)key: value juftliklarida saqlanadigan tuzilma
Key (kalit)Qiymatni topish uchun ishlatiladigan unikal nom
Value (qiymat)Kalitga bog‘langan ma’lumot
Juftlik (key: value)Bitta kalit va uning qiymati
get()Kalit bo‘lmasa xato bermasdan standart qiymat qaytaruvchi metod
KeyErrorMavjud bo‘lmagan kalitga [] bilan murojaatdagi xato
MutableO‘zgaruvchan: yangilash va qo‘shish mumkin
UnikalTakrorlanmaydigan, yagona

Bilasizmi? ​

  • Backend’da serverlar ma’lumotni ko‘pincha JSON ko‘rinishida almashadi — u Python dict’iga juda o‘xshaydi. Kelgusida FastAPI va Telegram botlarda buni ko‘p ishlatasiz.
  • Telegram bot olgan har bir xabar ichida "text", "chat", "from" kabi kalitlar bor.
  • Python 3.7 versiyasidan boshlab dict elementlar kiritilgan tartibni saqlaydi. Undan oldin tartib kafolatlanmas edi.

Topshiriqlar ​

1. Mening kartam oson ​

ism, yosh, shahar kalitlari bilan o‘zingiz haqingizda dict yarating va ismni chiqaring. Kutiladigan natija: Ismingiz.

2. Xatosiz murojaat oson ​

1-topshiriqdagi dict’dan telefon kalitini get() bilan oling; topilmasa "yo'q" chiqsin. Kutiladigan natija: yo'q

3. Yoshni yangilash oson ​

Dict’dagi yosh qiymatini 1 taga oshiring va dict’ni chiqaring. Kutiladigan natija: Yangilangan yosh.

4. Yangi kalit oson ​

Dict’ga maktab kalitini qo‘shing va len() bilan juftliklar sonini chiqaring. Kutiladigan natija: 4

5. Bu kod nima chiqaradi? o'rta ​

python
d = {"a": 1, "b": 2}
d["a"] = 10
d["c"] = 3
print(d)
print(len(d))

Kutiladigan natija: Bashoratingizni yozing va tekshiring.

6. Til tanlash o'rta ​

texts = {"uz": "Salom", "ru": "Привет", "en": "Hello"}. Foydalanuvchi til kodini kiritadi; mos salomlashuv chiqsin, noma'lum bo‘lsa "Til topilmadi". Kutiladigan natija: en → Hello, de → Til topilmadi.

7. Xatoni toping o'rta ​

python
user = {"name": "Ali", "age": 15}
print(user["Name"])

Nega KeyError chiqadi? Ikki xil usulda tuzating. Kutiladigan natija: Ali

8. Mini-lug‘at o'rta ​

5 ta inglizcha so‘z va tarjimasidan dict yarating. Foydalanuvchi so‘z kiritsa tarjimasi, topilmasa "Bunday so'z yo'q" chiqsin. Kutiladigan natija: book → kitob.

9. Narxlar jadvali qiyin ​

narx = {"non": 4000, "sut": 12000, "tuxum": 1500}. Foydalanuvchi mahsulot nomi va sonini kiritadi; umumiy narx chiqsin. Mahsulot yo‘q bo‘lsa, xabar bering. Kutiladigan natija: sut, 2 → Jami: 24000 so'm.

10. Talabalar ma’lumotlari qiyin ​

Rasmiy loyiha: ism va familiyani string, fanlarni list, o‘zgarmas shaxsiy ma’lumotni tuple, takrorlanuvchi baholarni set, hammasini dict da jamlang va chiroyli chiqaring. Kutiladigan natija: 5 ta tuzilma ishlatilgan, natija bir necha qatorda.

11. Ovoz berish qiyin ​

ovozlar = ["Ali", "Vali", "Ali", "Ali", "Vali"]. for sikli va dict yordamida har bir nomzod nechta ovoz olganini hisoblang (d[ism] = d.get(ism, 0) + 1). Kutiladigan natija: {'Ali': 3, 'Vali': 2}

12. Profil boti bonus ​

Telegram bot profiliga o‘xshash dict yarating: id, username, til, qiziqishlar (list), yaratilgan (tuple: yil, oy, kun). Foydalanuvchiga uning tiliga mos salomlashuvni (2-dict orqali) chiqaring. Kutiladigan natija: Tilga mos salom va profil ma’lumotlari.

O'zingizni tekshiring ​

  1. Dictionary ma’lumotni qanday ko‘rinishda saqlaydi?
  2. Dictionary’ning 4 ta xususiyatini ayting.
  3. d["key"] va d.get("key") ning farqi nima?
  4. d["x"] = 5 qachon yangilaydi, qachon qo‘shadi?
  5. Nega dict’da bir xil kalit ikki marta bo‘lmaydi?
  6. Takrorsiz baholar, o‘zgarmas tug‘ilgan yil va fanlar ro‘yxati uchun qaysi tuzilmalarni tanlaysiz?

Uyga vazifa ​

  1. lugat.py: 5 ta inglizcha so‘z va tarjimasidan dict yarating; kiritilgan so‘z tarjimasini get() bilan chiqaring.
  2. «Talabalar ma’lumotlari» loyihasini yakunlang: yana bitta fan (append) va telefon kalitini qo‘shing.
© 2026 AXVHUB.UZ