Dars xulosasi

• while sikli — berilgan shart rost (True) bo‘lib turgan vaqt davomida amallarni takrorlayveradi va shart yolg‘on (False) bo‘lishi bilan to‘xtaydi.
• for siklidan farqli o‘laroq, while takrorlanishlar soni oldindan aniq bo‘lmaganda (masalan, foydalanuvchi to‘g‘ri parol kiritguncha) ishlatiladi.
• Agar sikl ichidagi hisoblagich qiymati o‘zgartirilmasa (i += 1), dastur cheksiz siklga tushib qoladi.
• Cheksiz siklni to‘xtatish uchun terminalda Ctrl + C tugmalari bosiladi.
• break operatori siklni zudlik bilan to‘xtatadi va undan butunlay olib chiqadi.
• continue operatori siklning joriy qadamidagi qolgan amallarni tashlab, navbatdagi aylanishga o‘tadi.
• Rasmiy qo‘llanmadagi parolni 3 ta urinishda tekshirish masalasi while, if va break kombinatsiyasining klassik namunasidir.

Qo'shimcha ma'lumot

Nega serverlar cheksiz siklda ishlaydi?

Backend va tarmoq texnologiyalarida veb-serverlar (FastAPI, Nginx, Node.js) mohiyatan boshqariladigan cheksiz sikl (while True:) asosida ishlaydi! Server ertalab yoqiladi va tun-u kun foydalanuvchilardan keladigan HTTP so‘rovlarni kutib turadi:

while True:
    so'rov = yangi_sorovni_kut()
    so'rovga_javob_ber(so'rov)
    if server_toxtatish_buyrugi:
        break

Agar sikl bo‘lmaganida, server bitta odam kirishi bilan o‘z ishini tugatib qo‘ygan bo‘lardi.

while ... else imkoniyati

Pythonda qiziqarli xususiyat mavjud: while siklidan keyin else yozish mumkin!

• Agar sikl odatiy tarzda, ya'ni shart False bo‘lib o‘z vaqtida tugasa → else qismi ishlaydi;
• Agar sikl break operatori orqali muddatidan oldin to‘xtatilsa → else qismi ishlamaydi. Bu imkoniyat qidiruv va parollarni tekshirishda juda qulaydir.

break vs continue: Farqni his qilish

• break — bu "Favqulodda tormoz": qolgan barcha takrorlanishlar bekor qilinadi va sikl butunlay yopiladi.
• continue — bu "Qadamni o‘tkazib yuborish": masalan, ro‘yxatdagi 100 ta foydalanuvchiga xat jo‘natayotganda, nofaol foydalanuvchini uchratib qolsak, uni continue bilan tashlab o‘tamiz va keyingi odamga xat yuboramiz.

Odatiy xatolar

• Qadamni yozishni unutish:

  i = 1
  while i <= 5:
      print(i)
      # i += 1 yozilmadi -> Cheksiz 1 chiqadi!

• Noto‘g‘ri shart yozish: while i > 5: agar boshlang‘ich i = 1 bo‘lsa, shart boshidanoq False bo‘lib, sikl umuman biror marta ham ishlamaydi.

Atamalar lug'ati

Atama	Ma'nosi
while	Shart rost turguncha ishlovchi takrorlanish operatori
Cheksiz sikl (Infinite loop)	Sharti hech qachon False bo‘lmaydigan to‘xtovsiz dastur
break	Siklni darhol to‘xtatib, undan chiqish operatori
continue	Siklning joriy iteratsiyasini tashlab, keyingisiga o‘tish
Ctrl + C	Terminalda qotib qolgan yoki cheksiz dasturni majburiy to‘xtatish
Flag (Bayroqcha)	Mantiqiy holatni saqlovchi maxsus o‘zgaruvchi (True/False)
Uptime	Serverning to‘xtovsiz ishlab turish vaqti

Bilasizmi?

• Kompyuter o‘yinlarining asosiy yadrosi (Game Loop) aynan while o'yin_davom_etmoqda: sikli ustida ishlaydi. Har bir aylanishda o‘yinchi harakati tahlil qilinadi va ekran yangilanadi (FPS — sekundiga aylanishlar soni).
• NASA kosmik apparatlaridagi dasturlarda cheksiz sikllardan saqlanish uchun maxsus apparat taymerlari (Watchdog Timer) qo‘llaniladi. Agar dastur cheksiz aylanib qotsa, taymer tizimni avtomatik qayta yuklaydi (restart).

Topshiriqlar

1. 1 dan 5 gacha chiqarish oson

i = 1 boshlang‘ich qiymatidan foydalanib, while i <= 5: yordamida sonlarni konsolga chiqaring. Kutiladigan natija: 1, 2, 3, 4, 5 sonlari alohida qatorlarda chiqishi.

2. "Parol" so‘zini kutish oson

Foydalanuvchi "open" so‘zini kiritguncha konsoldan takroran so‘rovchi oddiy dastur yozing. Kutiladigan natija: Faqat "open" kiritilgandagina sikldan chiqib "Eshik ochildi" deb chiqarish.

3. Teskari sanoq oson

vaqt = 5. while sikli orqali sonni 1 gacha kamaytirib boring va oxirida "Vaqt tugadi!" deb chiqaring. Kutiladigan natija: 5 4 3 2 1 Vaqt tugadi!

4. 2 dan 10 gacha juft sonlar oson

n = 2 dan boshlab, while n <= 10: orqali n += 2 qadam bilan barcha juft sonlarni chiqaring. Kutiladigan natija: 2 4 6 8 10

5. 0 kiritilguncha sonlar yig‘indisi o'rta

Foydalanuvchidan son kiritishni so‘rang. U 0 kiritmaguncha barcha kiritilgan sonlarni bir-biriga qo‘shib boring va yakuniy summani ko‘rsating. Kutiladigan natija: 0 kiritilganda umumiy yig‘indi ekranga chiqishi.

6. Parol tekshirish (1.43-rasm) o'rta

Rasmiy qo‘llanmadagi misol bo‘yicha: parol = "1234" bo‘lsin. Foydalanuvchi to‘g‘ri parolni kiritmaguncha "Xato! Qayta urinib ko'ring" deb qayta so‘rovchi dastur tuzing. Kutiladigan natija: To‘g‘ri kiritilganda "Kirish tasdiqlandi" chiqishi.

7. break bilan sonni topish o'rta

1 dan 100 gacha sonlar ketma-ketligida aylanayotgan sikl birinchi 7 ga va 5 ga bo‘linadigan sonni (i % 35 == 0) uchratganda break bilan to‘xtasin va o‘sha sonni ko‘rsatsin. Kutiladigan natija: Topilgan birinchi son: 35

8. continue bilan toqlarni o‘tkazib yuborish o'rta

1 dan 15 gacha bo‘lgan sonlar orasida toq son uchrasa continue bilan tashlab o‘tib, faqat juft sonlarni chiqaruvchi kod yozing. Kutiladigan natija: 2 4 6 8 10 12 14

9. 3 ta urinishli parol tekshiruvi (1.44-rasm) qiyin

Rasmiy qo‘llanmadagi 1.44-rasm topshirig‘i: Foydalanuvchiga parolni kiritish uchun bor-yo‘g‘i 3 ta urinish bering.

• Agar 3 tadan kam urinishda to‘g‘ri parol kiritsa → "Kirish muvaffaqiyatli!" xabari chiqsin va break bilan sikl to‘xtasin.
• Agar 3 ta urinishda ham xato kiritsa → "Urinishlar soni tugadi! Hisob bloklandi" deb chiqarsin. Kutiladigan natija: To‘liq xavfsiz autentifikatsiya oqimi.

10. Sonli taxmin o‘yini qiyin

Dasturda yashirin_son = 17 saqlangan. Foydalanuvchi kiritgan son yashirin sondan katta bo‘lsa "Kichikroq son ayting", kichik bo‘lsa "Kattaroq son ayting" deb ko‘rsatma beruvchi va topguncha davom etuvchi dastur tuzing. Kutiladigan natija: To‘g‘ri topilganda "Tabriklaymiz, siz topdingiz!" chiqishi.

11. Savatcha hisoblagich bonus

Foydalanuvchi xarid qilayotgan mahsulot narxlarini kiritadi. Agar u stop deb yozsa yoki manfiy son kiritsa, hisob-kitob to‘xtatilib, jami xarid summasi va nechta mahsulot olingani ko‘rsatilsin. Kutiladigan natija: To‘liq chek hisobi va mahsulotlar soni.

O'zingizni tekshiring

1. Qanday vaziyatlarda for emas, aynan while siklidan foydalanish to‘g‘ri bo‘ladi?
2. Cheksiz sikl qanday xatolik tufayli yuzaga keladi va uni qanday to‘xtatish mumkin?
3. break va continue operatorlarining bir-biridan qanday asosiy farqi bor?
4. Rasmiy qo‘llanmadagi 3 ta urinishli parol masalasida urinishlar hisoblagichi qanday oshirib borildi?
5. while False: deb yozilsa, sikl ichidagi kod necha marta ishlaydi?
6. Qanday qilib while siklini serverda doimiy so‘rov kutish uchun ishlatish mumkin?

Uyga vazifa

1. parol_urinish.py faylida rasmiy 1.44-rasmdagi 3 ta imkoniyatli parol dasturini to‘liq yozing va sinab ko‘ring.
2. 1 dan 50 gacha bo‘lgan sonlar ichidan 5 ga karrali sonlarni continue orqali tashlab o‘tib, qolganlarini chiqaruvchi dastur yozing.
3. Foydalanuvchi exit so‘zini yozmaguncha unga salom beruvchi mini-chat dasturini tuzing.