Dars xulosasi

• Operator — ma'lumotlar ustida amal bajaruvchi belgi (+, ==, and). Operand — amal bajarilayotgan qiymat.
• Ifoda (Expression) — hisoblanganda muayyan natija (qiymat) qaytaruvchi kod bo‘lagi.
• Taqqoslash operatorlari (==, !=, <, >, <=, >=) har doim mantiqiy natija — True yoki False qaytaradi.
• = belgisi o‘zlashtirish, == belgisi esa taqqoslash uchun xizmat qiladi; ularni almashtirib bo‘lmaydi.
• and operatori barcha shartlar rost bo‘lgandagina True beradi; or operatori esa kamida bitta shart rost bo‘lsa True beradi.
• not operatori mantiqiy natijani teskarisiga aylantiradi (not True -> False).
• in va not in operatorlari biror element to‘plam yoki matn ichida bor-yo‘qligini tekshiradi.

Qo'shimcha ma'lumot

Nega ifodalar (expressions) muhim?

Backend tizimlarida har bir qaror ifodalar ustiga quriladi. Masalan:

• Foydalanuvchi tizimga kirishga urinmoqda: parol_togrimi and hisob_faolmi
• Mahsulot buyurtma qilinmoqda: omborda_bormi and balans >= narx
• Ruxsat berish: rol == "admin" or rol == "moderator" Agar dasturchi operatorlar va ifodalarni mukammal bilmasa, tizimda xavfsizlik zaifliklari va hisob-kitob xatolari yuzaga keladi.

Qisqa tutashuvli baholash (Short-circuit evaluation)

Python and va or ifodalarini juda tejamkorlik bilan hisoblaydi:

• and amali bajarilayotganda, agar birinchi shart False bo‘lsa, Python ikkinchi shartni hatto o‘qib ham o‘tirmaydi! Chunki natija baribir False bo‘lishi aniq.
• or amali bajarilayotganda, agar birinchi shart True bo‘lsa, keyingi shartlarni tekshirish to‘xtatiladi, chunki natija baribir True bo‘ladi. Bu xususiyat backendda keraksiz og‘ir operatsiyalarni bajarmaslik uchun juda asqotadi.

Matnlarni taqqoslash: Alifbo tartibi

Pythonda matnlar ham taqqoslash operatorlari bilan solishtirilishi mumkin ("olma" < "shaftoli"). Bu solishtirish harflarning ASCII/Unicode jadvalidagi o‘rniga qarab amalga oshiriladi (alifbo bo‘yicha oldin keladigan so‘z kichik hisoblanadi). E'tibor bering, barcha katta harflar ("A") kichik harflardan ("a") oldin turadi, shuning uchun "B" < "a" ifodasi True qaytaradi!

Odatiy xatolar

• Taqqoslash o‘rniga o‘zlashtirish qo‘yish: if x = 5 — bu jiddiy sintaksis xatosi (SyntaxError). To‘g‘risi: x == 5.
• String ichida raqamni solishtirish: "10" > "2" kodi False qaytaradi! Chunki bu yerda sonlar emas, matnlar solishtiriladi va birinchi belgi "1" belgisi "2" dan kichik. Sonlarni solishtirishdan avval ularni int() toifasiga o‘tkazish kerak.

Atamalar lug'ati

Atama	Ma'nosi
Ifoda (Expression)	Natija qaytaruvchi kod yozuvi (5 + 3, x > 10)
Operator	Amal bajaruvchi belgi (+, -, ==, and)
Operand	Operator qaysi qiymatlar ustida ishlayotgan bo‘lsa, o‘sha qiymatlar
Taqqoslash operatori	Qiymatlarni solishtirib bool qaytaruvchi operator (==, !=, <, >)
Mantiqiy operator	Shartlarni bog‘lovchi operatorlar (and, or, not)
A'zolik operatori	Elementning to‘plam ichida mavjudligini tekshiruvchi (in, not in)
Short-circuit	Shartning birinchi qismiga qarab tezkor xulosa chiqarish usuli
len()	Matn yoki to‘plam uzunligini qaytaruvchi funksiya

Bilasizmi?

• Pythonda zanjirli taqqoslash mumkin: 10 < x < 20 deb yozish boshqa tillardagi 10 < x and x < 20 bilan bir xil va juda chiroyli o‘qiladi!
• Boolean toifasidagi True son sifatida 1 ga, False esa 0 ga teng hisoblanadi. Masalan, True + True amali 2 qaytaradi!
• in operatori backendda qidiruv, filtrlash va foydalanuvchi huquqlarini tekshirishda eng ko‘p qo‘llaniladigan kalit so‘zlardan biridir.

Topshiriqlar

1. Oddiy taqqoslashlar oson

x = 18 va y = 25 o‘zgaruvchilarini yarating. x < y, x == y, x != y ifodalarining natijalarini konsolga chiqaring. Kutiladigan natija:

x < y: True
x == y: False
x != y: True

2. Imtihon tekshiruvi oson

O‘quvchining bali ball = 82 ga teng. Agar ball 60 dan katta yoki teng bo‘lsa True chiqaruvchi imtihon_otdi nomli mantiqiy ifoda yozing. Kutiladigan natija: Imtihondan o'tdi: True

3. Matn ichidan qidiruv (in) oson

matn = "Advanced Python Backend va DevOps kursi" berilgan. Matn ichida "Backend" so‘zi bor-yo‘qligini in orqali tekshirib konsolga chiqaring. Kutiladigan natija: Backend so'zi bormi: True

4. not operatori oson

yomgir = True bo‘lsa, not yomgir nima natija berishini ekranga chiqaring va ma'nosini tushuntiring. Kutiladigan natija: Yomg'ir yo'qmi: False

5. Yosh oralig‘i tekshiruvi o'rta

yosh = 15. O‘quvchi maktab yoshidami yoki yo‘qligini aniqlash uchun yosh >= 7 and yosh <= 18 mantiqiy ifodasini tuzing va natijani ekranga chiqaring. Kutiladigan natija: Maktab yoshidami: True

6. Do‘kon chegirma sharti o'rta

Do‘konda xarid summasi summa = 120000 so‘m yoki mijoz maxsus kartaga ega (karta_bormi = True). Chegirma olish uchun summa >= 100000 or karta_bormi ifodasini yozing va natijani ko‘ring. Kutiladigan natija: Chegirma beriladimi: True

7. Taqiqlangan so‘z tekshiruvi o'rta

Izoh matni berilgan: izoh = "Ushbu mahsulot juda sifatsiz va yomon ekan". Izohda "spam" so‘zi yo‘qligini not in operatori yordamida tekshiring. Kutiladigan natija: Izoh toza (spam yo'q): True

8. Juft son ekanligini taqqoslash o'rta

Sonning juftligini aniqlash uchun qoldiq operatori va taqqoslash birga ishlatiladi: son % 2 == 0. 44 va 59 sonlarini juftlikka tekshiruvchi kod yozing. Kutiladigan natija:

44 juftmi: True
59 juftmi: False

9. Xavfsiz tizimga kirish qiyin

Tizimga kirish uchun quyidagi shartlar bir vaqtda bajarilishi kerak:

• login == "admin"
• parol == "secret123"
• faol == True Uchala parametrni e'lon qiling va foydalanuvchiga ruxsat berilganligini bitta mantiqiy ifoda bilan tekshiring. Kutiladigan natija: Kirishga ruxsat: True

10. Zanjirli taqqoslash qiyin

Harorat t = 24 daraja. Harorat xona harorati oralig‘ida (18 <= t <= 26) ekanligini Pythondagi zanjirli taqqoslash sintaksisi orqali tekshirib konsolga chiqaring. Kutiladigan natija: Harorat qulay: True

11. Murakkab kirish tekshiruvi (IP va Rol) bonus

Serverga so‘rov keldi: mijoz_ip = "192.168.1.10"admin_ip_list = ["192.168.1.1", "192.168.1.10", "192.168.1.25"]soat = 14 Foydalanuvchining IP manzili ruxsat etilganlar ro‘yxatida bo‘lsa (in) VA ish vaqti (9 <= soat <= 18) bo‘lsa, tizimga kirishga ruxsat beruvchi mukammal ifoda tuzing. Kutiladigan natija: Serverga kirish ruxsati: True

O'zingizni tekshiring

1. Operator va operand tushunchalarini misol bilan tushuntiring.
2. Nega 5 == "5" ifodasi False natija beradi?
3. and va or mantiqiy operatorlarining asosiy farqi nimada?
4. Qisqa tutashuvli baholash (short-circuit) qanday ishlaydi?
5. in operatori qanday vaziyatlarda qo‘llaniladi?
6. Nega if x = 10 deb yozish xatolik keltirib chiqaradi?

Uyga vazifa

1. shartlar.py faylini oching.
2. Foydalanuvchining balli 78 deb olinsa, uning 4 baho olish shartini (ball >= 71 and ball < 86) ifodalang.
3. Berilgan email = "[email protected]" matnida "@" va ".uz" belgilari mavjudligini tekshiruvchi dastur tuzing.
4. Foydalanuvchi kiritgan son 3 ga ham, 5 ga ham karrali (qoldiqsiz bo‘linishini) tekshiruvchi ifoda yozing.