Dars xulosasi

• Bulutli xizmat — fayllarni o'z qurilmangizda emas, internet orqali kompaniya serverlarida saqlash va ishlatish.
• «Bulut» — osmondagi narsa emas, boshqa birovning internetga ulangan serveri.
• Afzalliklar: istalgan joydan kirish, zaxira nusxa, oson ulashish, hamkorlik, sinxronizatsiya.
• Xavflar: internetga bog'liqlik, joy cheklangan, noto'g'ri ulashish, akkaunt o'g'irlanishi.
• Xizmatlar: Google Drive (15 GB bepul), OneDrive (5 GB), Dropbox (2 GB).
• Ulashish: aniq odamga (email) yoki havola orqali (Cheklangan / Havolasi bor har kim).
• Ruxsatlar: Ko'ruvchi — faqat ko'radi, Izohlovchi — izoh yozadi, Muharrir — o'zgartiradi.
• Eng kam ruxsat qoidasi: ishi uchun yetadigan eng kichik ruxsatni bering.

Qo'shimcha ma'lumot

1. Bulut va bank

Pulni uyda saqlasangiz — faqat uyda ishlatasiz, uy yonib ketsa, pul ham yo'qoladi. Bankda saqlasangiz — istalgan bankomatdan olasiz va u xavfsizroq. Fayllar ham shunday: kompyuter xotirasi — «uy», bulut — «bank». Lekin bank kartasining PIN kodi kabi bulut akkauntingizning paroli ham sir saqlanadi.

2. Fayl qayerda turadi?

Telefon / kompyuter  --yuklash-->  bulut serveri (ma'lumot markazi)
                     <--ochish---

Siz faylni yuklaganingizda u serverga nusxalanadi. Endi uni boshqa qurilmadan ham ochasiz — faqat akkauntingizga kirish kifoya.

3. Uchta xizmatni taqqoslaymiz

Xizmat	Kompaniya	Bepul hajm	Nimasi bilan qulay
Google Drive	Google	15 GB	Google Docs, Sheets, Slides bilan
OneDrive	Microsoft	5 GB	Windows va Word, Excel, PowerPoint bilan
Dropbox	Dropbox	2 GB	qurilmalar orasida tez sinxronlash

Eslatma: Google Drive dagi 15 GB Gmail va Google Photos bilan umumiy.

4. Ruxsatlarni qanday tanlash kerak?

• Dars jadvali, e'lon → Ko'ruvchi.
• Ustoz inshoingizni tekshiradi → Izohlovchi.
• Jamoadosh bilan birga loyiha → Muharrir.

Muharrir hatto faylni o'chirishi va boshqalarga ulashishi mumkin — shuning uchun uni faqat ishonchli jamoadoshlarga bering.

5. Odatiy xatolar

• Shaxsiy hujjatni «Havolasi bor har kim» qilib ochiq guruhga tashlash.
• Maktab kompyuterida akkauntdan chiqmasdan ketish.
• Fayllarga IMG_2034.jpg, Hujjat1.docx kabi ma'nosiz nom berish — keyin topish qiyin.
• Loyiha tugagach, begonalarning ruxsatini olib tashlamaslik.

Atamalar lug'ati

Atama	Ma'nosi
Bulutli xizmat (cloud)	Internet orqali serverlarda fayl saqlash va dastur ishlatish xizmati
Ma'lumot markazi (data center)	Minglab serverlar joylashgan maxsus bino
Yuklash (upload)	Faylni qurilmadan bulutga yuborish
Yuklab olish (download)	Faylni bulutdan qurilmaga olish
Sinxronizatsiya	Barcha qurilmalarda faylning bir xil, oxirgi holatda bo'lishi
Zaxira nusxa (backup)	Faylning yo'qolishdan saqlovchi qo'shimcha nusxasi
Ulashish (share)	Faylga boshqa odamlarga kirish huquqini berish
Ruxsat (permission)	Odamning fayl bilan nima qila olishini belgilaydigan daraja
Ko'ruvchi / Izohlovchi / Muharrir	Ko'radi / izoh yozadi / o'zgartiradi
Savat (Trash)	O'chirilgan fayllar vaqtincha turadigan joy

Bilasizmi?

• Bulut xizmatlari fayllaringizni ko'pincha bir nechta ma'lumot markazida nusxalab saqlaydi: bitta server buzilsa ham fayl yo'qolmaydi.
• Google Drive da o'chirilgan fayl Savatda odatda 30 kun turadi — bu vaqt ichida uni tiklash mumkin.
• Faylni sichqoncha bilan brauzer oynasiga sudrab tashlasangiz ham u yuklanadi.
• Telefon kamerasidagi rasmlarni avtomatik bulutga yuklash funksiyasi bor (Google Photos, OneDrive).

Topshiriqlar

1. Bulutmi yoki qurilmami? oson

Har bir holat bo'yicha fayl qayerda turganini yozing (qurilma yoki bulut): fleshkadagi referat; Google Drive dagi taqdimot; galereyadagi yuklanmagan rasm; Google Photos dagi rasm; «Ish stoli» dagi Word fayl.

Kutiladigan natija: 5 qatorli javob (2 ta bulut, 3 ta qurilma).

2. Afzallik va xavf oson

Bulutli saqlashning 3 ta afzalligini va 2 ta xavfini yozing, har biriga bitta hayotiy misol keltiring.

Kutiladigan natija: 5 band, har birida misol.

3. Xizmatni moslang oson

Moslashtiring: Google Drive, OneDrive, Dropbox — Microsoft, Google, Dropbox kompaniyasi va 15 GB, 5 GB, 2 GB bepul hajm.

Kutiladigan natija: 3 ta to'g'ri uchlik (xizmat — kompaniya — hajm).

4. Papka tuzilmasi oson

Google Drive (yoki OneDrive) da 8-sinf CS → 4-hafta papkalarini yarating va bitta faylni ma'noli nom bilan yuklang. Akkaunt bo'lmasa, tuzilmani daftarda daraxt ko'rinishida chizing.

Kutiladigan natija: papka yo'li 8-sinf CS > 4-hafta > fayl nomi ko'rinishida.

5. Qaysi ruxsat? o'rta

To'rt vaziyat uchun ruxsat tanlang va sababini yozing: sinfga dars jadvali; 3 jamoadosh bilan taqdimot; ustoz inshoni tekshiradi; buvingizga oilaviy rasmlar.

Kutiladigan natija: 4 ta javob (Ko'ruvchi, Muharrir, Izohlovchi, Ko'ruvchi) va sabablar.

6. Xatoni toping o'rta

Do'stingiz pasport nusxasini «Havolasi bor har kim — Muharrir» qilib sinf Telegram guruhiga tashladi. Xavfi nimada va 2 qadamda qanday tuzatiladi?

Kutiladigan natija: xavf tavsifi va tuzatish qadamlari (Cheklangan rejim, havolani o'chirish / ruxsatni olib tashlash).

7. Havolami yoki email? o'rta

Qaysi holatda aniq odamga (email bo'yicha), qaysi holatda havola orqali ulashish yaxshiroq? Har biriga 2 tadan misol yozing.

Kutiladigan natija: 4 ta misol va qisqa sabab.

8. Hajmni hisoblang o'rta

Bitta rasm o'rtacha 3 MB. 15 GB joyga taxminan nechta rasm sig'adi? 2 GB li Dropbox ga-chi? (1 GB ≈ 1000 MB deb oling.)

Kutiladigan natija: hisob: 15000 : 3 = 5000 ta; 2000 : 3 ≈ 666 ta.

9. Xizmatlarni taqqoslash jadvali qiyin

Google Drive, OneDrive, Dropbox ni 4 mezon bo'yicha taqqoslang: kompaniya, bepul hajm, bog'liq ofis dasturlari, sizga qaysi biri qulay va nima uchun.

Kutiladigan natija: 3×4 jadval va 2–3 jumlali shaxsiy xulosa.

10. Ulashish yo'riqnomasi qiyin

Ukangiz uchun «Faylni xavfsiz ulashish» bo'yicha 5 qadamli yo'riqnoma yozing: qayerni bosish, ruxsat tanlash, havola sozlamasi, nimani ulashmaslik.

Kutiladigan natija: 5 qadamli aniq va xavfsiz yo'riqnoma.

11. Ruxsatlar auditi qiyin

Akkauntingizdagi (yoki oila akkauntidagi, ota-onangiz ruxsati bilan) ulashilgan 3 ta faylni tekshiring: kimga, qanday ruxsat berilgan? Keraksiz ruxsatni olib tashlang. Akkaunt bo'lmasa, 3 ta xayoliy fayl uchun audit jadvalini tuzing.

Kutiladigan natija: 3 qatorli jadval (fayl, kimga, ruxsat, qaror).

12. Bulut afishasi bonus

«Fayllaringizni bulutda xavfsiz saqlang» mavzusida A4 afisha yoki 3 slaydli taqdimot tayyorlang: 3 afzallik, 3 xavfsizlik qoidasi, 1 rasm yoki sxema.

Kutiladigan natija: afisha yoki taqdimot fayli.

O'zingizni tekshiring

1. Bulutli xizmat nima va «bulut» aslida qayerda?
2. Bulutning 3 ta afzalligini ayting.
3. Bulutdan foydalanishning 2 ta xavfi qaysi?
4. Google Drive, OneDrive va Dropbox ni qaysi kompaniyalar chiqargan?
5. «Cheklangan» va «Havolasi bor har kim» rejimlari qanday farq qiladi?
6. Ko'ruvchi, Izohlovchi va Muharrir nima qila oladi?
7. Eng kam ruxsat qoidasi nimani anglatadi?

Uyga vazifa

«Mening bulutim» (20–30 daqiqa): bulutda (yoki daftarda) maktab fanlari bo'yicha papka tuzilmasini yarating, 2 ta faylni ma'noli nom bilan joylang va ulardan birini «Ko'ruvchi» ruxsati bilan ota-onangizga ulashing. Batafsil: uyga-vazifa.md.