Dars xulosasi

• Internet va WWW: Internet — butun jahon kompyuterlarini bog'laydigan jismoniy tarmoq, WWW (World Wide Web) esa ushbu tarmoqdagi veb-saytlar va gipermatnli sahifalar tizimidir.
• Brauzer: Veb-sahifalarning HTML, CSS va JavaScript kodlarini o'qib, ularni ekranda chiroyli va qulay grafik interfeys tarzida ko'rsatuvchi dastur (Chrome, Edge, Firefox, Safari).
• Brauzer vositalari: Tablar (yorliqlar), xatcho'plar (bookmarks), ko'rish tarixi (history), kesh (keshlangan ma'lumotlar) va maxfiylikni ta'minlovchi inkognito rejimi.
• Qidiruv operatorlari: Google va boshqa tizimlarda "" (aniq ibora), - (istisno), site: (sayt bo'yicha), filetype: (fayl formati) kabi operatorlar orqali kerakli axborotni soniyalar ichida topish mumkin.
• Elektron pochta (Email): Zamonaviy muloqot va biznes vositasi. Xat yuborishda To, Cc (ochiq nusxa), Bcc (yashirin nusxa), Subject (mavzu) va Attachment (fayl biriktirish) maydonlaridan to'g'ri foydalanish shart.
• Kiberxavfsizlik: Fishing (aldov) xatlari, spamlar va noma'lum .exe yoki arxiv fayllarni ochmaslik orqali o'z qurilmangiz va shaxsiy ma'lumotlaringizni himoya qilasiz.

---

Qo'shimcha ma'lumot

1. Brauzer ichida nima sodir bo'ladi? Kesh va Kuki sirlari

Veb-brauzer orqali har safar saytga kirganingizda, brauzer serverdan matnlar, stillar va ko'plab rasmlarni yuklab oladi. Agar har safar hamma narsa noldan yuklansa, internet sekinlashadi va trafik behuda sarflanadi.

• Kesh (Cache): Brauzer saytdagi o'zgarmas elementlarni (masalan, sayt logotipi, fon rasmlari, shriftlar) kompyuteringiz diskida saqlab qoladi. Keyingi safar saytga kirganingizda, bu fayllar to'g'ridan-to'g'ri kompyuterdan olinadi va sahifa bir zumda ochiladi. Agar saytdagi yangilanish ko'rinmayotgan bo'lsa, Ctrl + F5 tugmasi orqali keshni majburiy tozalab qayta yuklash mumkin.
• Kukilar (Cookies): Sayt tomonidan sizning brauzeringizga yuboriladigan kichik matnli fayllar. Aynan kukilar tufayli sayt sizning modelingizni, profilingizga kirganingizni yoki internet-do'kondagi savatga solingan mahsulotlaringizni eslab qoladi.

2. Inkognito rejimi qanday ishlaydi va u nimalardan himoya qilmaydi?

Ctrl + Shift + N tugmasi bosilganda ochiladigan inkognito (yoki Private) rejimi ko'pchilik o'ylaganidek to'liq «ko'rinmaslik»ni ta'minlamaydi:

• U nima qiladi: Brauzer yopilishi bilanoq kirilgan saytlar tarixini, yuklangan kuki fayllarni va qidiruv so'rovlarini kompyuterdan butunlay o'chirib tashlaydi. Agar siz do'stingizning yoki maktab kompyuteridan foydalanayotgan bo'lsangiz, shaxsiy akkauntlaringiz boshqalarga ko'rinmasligi uchun inkognito juda qulay.
• U nima qilolmaydi: Sizning provayderingiz (internet beruvchi kompaniya), maktab yoki korxona tarmog'i ma'muri siz qaysi saytlarga kirayotganingizni ko'ra oladi. Shuningdek, u viruslardan yoki fishing saytlaridan himoya qilmaydi.

3. Professional xat yozish etiketi (Email Etiquette)

Elektron pochtada xat yozish oddiy messenjerlarda (Telegram yoki WhatsApp) yozishdan tubdan farq qiladi:

1. Mavzusiz (Subject) xat yubormang: Mavzusi bo'sh xatlar ko'pincha spam papkasiga tushib ketadi yoki o'quvchi tomonidan e'tiborsiz qoldiriladi. Mavzu aniq va lo'nda bo'lishi kerak (Masalan: 8-sinf amaliy ishi - Karimov Jasur).
2. Salomlashish va imzo: Xatni doimo hurmat bilan salomlashishdan boshlang («Assalomu alaykum, hurmatli ustoz!») va pastda o'z ism-familiyangiz hamda sinfingizni imzo qilib qoldiring.
3. Katta hajmdagi fayllar: Pochta xizmatlari odatda xatga 25 MB dan ortiq fayl biriktirishga ruxsat bermaydi. Katta hajmli taqdimot yoki videolarni bulutli xizmatlarga (Google Drive, OneDrive) yuklab, xat matniga faqat havolasini (link) qo'yish kerak.

4. Fishing (Phishing) xatlarini qanday aniqlash mumkin?

Kiberjinoyatchilar ko'pincha taniqli brendlar (Google, Telegram, Click, Payme yoki banklar) nomidan soxta xat yuborishadi:

• Yuboruvchi manziliga e'tibor bering: Xatda «Google Security Alert» deb yozilgan bo'lsa ham, yuboruvchining haqiqiy pochtasi [email protected] kabi shubhali bo'lishi mumkin.
• Shoshilinchlik tuyg'usi: «Hisobingiz 24 soat ichida bloklanadi, darhol parolni yangilang!» kabi tahdidli jumlalar — 99% fishing belgisidir.
• Hech qachon shubhali havolaga bosmang va parolingizni kiritmang!

---

Atamalar lug'ati

Atama	Ma'nosi
Internet	Butun dunyo bo'ylab barcha kompyuter va qurilmalarni o'zaro bog'lovchi global apparat tarmog'i
WWW (World Wide Web)	Internet tarmog'ida joylashgan veb-sahifalar, saytlar va gipermatnlar majmuasi
Veb-brauzer	Veb-sahifalarni ochish, o'qish va ko'rsatish uchun mo'ljallangan amaliy dastur
URL (Uniform Resource Locator)	Internetdagi har bir sahifa yoki faylning yagona aniq manzili (masalan: https://uzedu.uz)
Kesh (Cache)	Saytlar tezroq yuklanishi uchun kompyuterga saqlab olinadigan vaqtinchalik fayllar ombori
Kuki (Cookies)	Sayt sozlamalari va foydalanuvchi ma'lumotlarini eslab qoluvchi kichik matnli fayllar
Qidiruv operatori	Qidiruv natijalarini saralash va aniqlashtirish uchun ishlatiladigan maxsus belgilar ("", -, site:)
Cc (Carbon Copy)	Xatning ochiq nusxasi (barcha qabul qiluvchilar nusxa oluvchilarni ko'ra oladi)
Bcc (Blind Carbon Copy)	Xatning yashirin nusxasi (boshqa oluvchilar ushbu manzilga xat ketganini ko'rmaydi)
Fishing (Phishing)	Soxta xatlar va veb-saytlar yordamida foydalanuvchining shaxsiy ma'lumotlarini o'g'irlash usuli
Spam	Foydalanuvchining ruxsatisiz ommaviy tarzda yuboriladigan keraksiz reklama xabarlari
Attachment	Elektron pochta xatiga ilova qilib biriktiriladigan har qanday fayl (hujjat, rasm, arxiv)

---

Bilasizmi?

1. Birinchi veb-sayt: Dunyodagi ilk veb-sayt 1991-yil 6-avgustda britaniyalik olim Tim Berners-Li tomonidan yaratilgan va u hanuzgacha faol: http://info.cern.ch.
2. Google qidiruvlari: Har bir soniyada Google qidiruv tizimiga 100 000 dan ortiq so'rov kiritiladi. Bu kuniga deyarli 9 milliard so'rov deganidir!
3. Eng birinchi email: Birinchi elektron pochta xati 1971-yilda Rey Tomlinson tomonidan yuborilgan. Aynan u inson nomi va kompyuter manzilini ajratish uchun @ («kuchukcha») belgisini tanlagan.
4. Internetdagi trafigi: Butun dunyodagi internet trafigining 60 foizdan ortig'i video tomosha qilish (YouTube, Netflix, TikTok) hissasiga to'g'ri keladi.

---

Topshiriqlar

1. Brauzer navigatsiyasi va tablar oson

Kompyuteringizda Google Chrome yoki Microsoft Edge brauzerini ishga tushiring. Birin-ketin 4 ta tab oching: 1-tabda wikipedia.org, 2-tabda kun.uz, 3-tabda edu.uz, 4-tabda google.com. So'ngra 2-tabni yoping va Ctrl + Shift + T tugmalarini bosib uni qayta tiklang. Kutiladigan natija: O'quvchi tezkor tugmalar orqali tablarni erkin ochadi, yopadi va tasodifan yopilgan sahifani qayta ochishni o'rganadi.

2. Xatcho'plar (Bookmarks) paneli bilan ishlash oson

O'zingiz eng ko'p kiradigan 3 ta ta'lim saytini oching va Ctrl + D tugmasi yordamida brauzerning «Bookmarks bar» (Xatcho'plar paneli)ga saqlang. Xatcho'plar panelini ko'rsatish yoki yashirish uchun Ctrl + Shift + O yoki Ctrl + Shift + B tugmalaridan foydalaning. Kutiladigan natija: Brauzer yuqori qismida doimiy foydalanish uchun qulay xatcho'plar paneli shakllantiriladi.

3. Brauzer ko'rish tarixini tekshirish va tozalash oson

Ctrl + H tugmasini bosib ko'rish tarixini (History) oching. Oxirgi 1 soat ichida ochilgan saytlarni ko'rib chiqing. Sinov tariqasida oxirgi bitta sahifani ro'yxatdan o'chirib tashlang. Kutiladigan natija: Tarix oynasida kirilgan sahifalar vaqti bilan ko'rinadi va alohida yozuvni o'chirish ko'nikmasi hosil bo'ladi.

4. Inkognito rejimini sinash oson

Ctrl + Shift + N tugmasi bilan yangi Inkognito oynasini oching. Unda istalgan saytga kiring va qidiruv bajaring. Oynani yopgach, asosiy brauzer tarixiga (Ctrl + H) kiring va o'sha qidirilgan ma'lumot tarixda qolgan-qolmaganini tekshiring. Kutiladigan natija: Inkognito oynasida amalga oshirilgan amallar kompyuter tarixida saqlanib qolmasligi amalda tasdiqlanadi.

5. Google aniq ibora qidiruvi ("") o'rta

Google qidiruv satriga iqtibossiz Muhammad al Xorazmiy vorislari deb yozing va natijalar soniga qarang. So'ngra "Muhammad al-Xorazmiy vorislari" deb qo'shtirnoq ichida yozing. Chiqqan natijalar soni va aniqligini o'zaro taqqoslang. Kutiladigan natija: Iqtibos bilan qidirilganda faqat shu so'zlar aynan shu tartibda kelgan eng aniq sahifalar saralab beriladi.

6. Sayt va fayl formati bo'yicha qidiruv o'rta

Quyidagi ikki topshiriq uchun aniq qidiruv buyrug'ini yozing va sinab ko'ring:

1. Faqat .gov.uz domenidagi davlat portallaridan raqamli iqtisodiyot so'zini qidirish.
2. Internetdan to'g'ridan-to'g'ri kompyuter arxitekturasi mavzusidagi PDF kitobni yuklab olish uchun so'rov. Kutiladigan natija:
3. raqamli iqtisodiyot site:gov.uz
4. kompyuter arxitekturasi filetype:pdf

7. Elektron pochta hisobiga kirish va interfeys bilan tanishish o'rta

O'zingizning elektron pochtangizga (Gmail yoki maktab pochtasi) kiring. Chap paneldagi asosiy bo'limlarni o'rganing: Inbox (Kiruvchi xatlar), Sent (Yuborilganlar), Drafts (Qoralamalar), Spam va Trash (Chiqindi qutisi). Ularning har birida nechta xat borligini ko'ring. Kutiladigan natija: O'quvchi pochta qutisining barcha papkalari vazifasini aniq tushunadi.

8. Xat tayyorlash va birikma (Attachment) qo'shish o'rta

Pochta dasturida «Compose» (Yangi xat) tugmasini bosing. O'z sinfdoshingizning manzilini kiriting. Mavzuga «8-sinf kompyuter darsi amaliyoti» deb yozing. Xat matnida salomlashib, 3 ta gap yozing va kompyuteringizdagi kichik bir matnli faylni (.txt) qisqich belgisi orqali xatga biriktiring. Kutiladigan natija: Mavzuli, to'g'ri matnli va biriktirilgan faylga ega tayyor elektron xat shakllanadi.

9. Cc va Bcc maydonlarining amaliy farqi qiyin

O'qituvchi va 2 nafar sinfdoshingiz manzilini olib bitta umumiy xat tayyorlang:

• To maydoniga 1-sinfdoshingizni qo'ying.
• Cc maydoniga 2-sinfdoshingizni qo'ying.
• Bcc maydoniga o'qituvchi manzilini qo'ying. Savolga javob bering: 1-sinfdosh xatni ochganda o'qituvchining manzilini ko'ra oladimi? 2-sinfdoshning manzilini-chi? Tushuntirib bering. Kutiladigan natija: O'quvchi 1-sinfdosh Cc dagi 2-sinfdoshni ko'rishini, ammo Bcc dagi o'qituvchini ko'ra olmasligini to'g'ri tahlil qilib javob beradi.

10. Fishing xatini aniqlash (Keys tahlili) qiyin

Quyidagi vaziyatni tahlil qiling: Sizga [email protected] manzilidan xat keldi: «Hurmatli mijoz! Plastik kartangiz bloklandi. Qayta yoqish uchun ushbu havolaga bosing va karta raqami hamda SMS kodini kiriting». Ushbu xatdagi kamida 3 ta shubhali alomatni aniqlang va qanday harakat qilish kerakligini yozing. Kutiladigan natija:

1. Yuboruvchi domeni shubhali (payme.uz emas, payme-bank-support.info).
2. Shaxsiy karta va maxfiy SMS kodini talab qilmoqda (banklar hech qachon SMS kod so'ramaydi).
3. Havolaga kirmaslik, darhol xatni «Spam / Fishing» deb belgilash va o'chirish kerakligi ko'rsatiladi.

11. Shaxsiy qidiruv algoritmi va ma'lumotlar to'plami bonus

Tasavvur qiling, sizga 1940–1960-yillarda yaratilgan birinchi elektron hisoblash mashinalari (ENIAC, EDVAC) haqida faqat ta'limiy ilmiy maqolalar to'plash vazifasi topshirildi. Google qidiruv operatorlaridan (site:, filetype:, "", -) foydalangan holda 3 xil murakkab so'rov tuzing va eng sifatli 3 ta PDF manbani toping. Kutiladigan natija: O'quvchi ilg'or qidiruv sintaksisini amalda birlashtirib, ilmiy darajadagi axborot qidirish usulini namoyish qiladi.

---

O'zingizni tekshiring

1. Internet tarmog'i bilan World Wide Web (WWW) tizimining farqini hayotiy misol bilan qanday tushuntirish mumkin?
2. Nima sababdan brauzer keshini muntazam tozalab turish kerak bo'ladi?
3. Google qidiruvida site: va filetype: operatorlarining vazifasi nima?
4. Elektron pochtadagi Bcc (Blind Carbon Copy) qanday vaziyatlarda ishlatiladi?
5. Nima uchun xatga biriktirilgan .exe yoki .vbs kengaytmali fayllarni ochish o'ta xavfli hisoblanadi?
6. Nega ochiq va parolsiz Wi-Fi nuqtalarida shaxsiy pochta yoki bank akkauntlariga kirmaslik tavsiya etiladi?

---

Uyga vazifa

1. Nazariy takrorlash: Dars konspekti va atamalar lug'atini o'qib chiqing.
2. Amaliy mashq: Brauzeringizda o'zingiz o'rganayotgan mavzular bo'yicha 5 ta foydali xatcho'p (bookmark) papkasi yarating.
3. Qidiruv topshirig'i: Google operatorlari yordamida "Computer Science Foundation" mavzusiga oid 1 ta PDF hujjatni toping.
4. Email amaliyoti: O'qituvchingiz bergan manzilga to'g'ri mavzu (Subject) va xushmuomala matn bilan, topilgan PDF hujjat nomini yozib elektron xat yuboring (yoki qoralama shaklida tayyorlab skrinshot oling).