Dars xulosasi

• Bit — axborotning eng kichik o'lchov birligi (faqat 0 yoki 1).
• Bayt — 8 ta bitdan iborat guruh. 1 bayt xotiraga 1 ta belgi yoki harf sig'adi.
• Ikkilik karralilik: $2^{10} = 1024$. Shuning uchun $1 \text{ KB} = 1024 \text{ bayt}$, $1 \text{ MB} = 1024 \text{ KB}$, $1 \text{ GB} = 1024 \text{ MB}$, $1 \text{ TB} = 1024 \text{ GB}$.
• Fayl — umumiy nomga ega bo'lgan ma'lumotlar to'plami. U nom va kengaytmadan iborat: nomi.kengaytma.
• Kengaytma (Extension) — fayl qaysi turga mansubligini va uni qaysi dastur ochishini belgilaydi (.docx, .jpg, .mp4, .py, .exe).
• Papka (Katalog) — fayllarni mavzular bo'yicha tartibga soluvchi daraxtsimon tuzilma.
• Tezkor tugmalar: Ctrl+C (nusxalash), Ctrl+X (qirqish), Ctrl+V (qo'yish), Ctrl+Z (bekor qilish), F2 (nomini o'zgartirish), Delete (savatchaga tashlash), Shift+Delete (butunlay o'chirish).

---

Qo'shimcha ma'lumot

Nega 1000 emas, aynan 1024?

Biz hayotda o'nlik sanoq sistemasidan (0 dan 9 gacha bo'lgan 10 ta raqam) foydalanamiz, shuning uchun bizda 1 kilometr = 1000 metr, 1 kilogramm = 1000 grammdir. Kompyuter esa faqat ikkilik sanoq sistemasini (faqat 0 va 1) biladi. 2 sonining darajalarini hisoblasak: $2^1=2$, $2^2=4$, $2^3=8$, $2^4=16$, $2^5=32$, $2^6=64$, $2^7=128$, $2^8=256$, $2^9=512$, $2^{10}=1024$! Ko'rib turganingizdek, 2 ning darajalari ichida 1000 ga eng yaqin bo'lgan son aynan 1024 dir. Shu sababli kompyuter texnikasida har bir keyingi o'lchov birligi o'zidan oldingisidan 1024 baravar katta bo'ladi.

Fayl kengaytmalari nega ko'rinmaydi?

Windows operatsion tizimida dastlab yangi o'rnatilganda xavfsizlik va soddalik uchun fayl kengaytmalari yashiringan bo'ladi. Foydalanuvchi faqat hujjat nomini ko'radi, ammo uning oxiridagi .docx ko'rinmaydi. Lekin dasturchi va IT mutaxassisi har doim faylning aniq kengaytmasini ko'rib turishi shart! Buni yoqish juda oson:

1. Win + E tugmalari bilan File Explorer'ni oching.
2. Yuqoridagi «View» (Ko'rinish) → «Show» menyusiga o'ting.
3. «File name extensions» (Fayl nomining kengaytmalari) bandini yoqing. Endi har bir faylning haqiqiy yuzi ochiladi!

Savatcha (Recycle Bin) qanday ishlaydi?

Faylni shunchaki Delete tugmasi bilan o'chirganingizda, u diskdan butunlay yo'qolib ketmaydi. U qattiq diskning maxsus himoyalangan qismi — Savatchaga ko'chiriladi. Agar siz tasodifan kerakli faylni o'chirib yuborsangiz, istalgan payt Savatchaga kirib, faylni o'ng tugma bilan bosib, «Restore» (Qayta tiklash) qilsangiz, u avvalgi o'z papkasiga qaytadi. Agar Shift + Delete tugmalarini bossangiz, fayl Savatchaga tushmasdan butunlay xotiradan o'chiriladi. Shuning uchun Shift + Delete buyrug'ini ishlatishda juda ehtiyot bo'lish zarur!

Odatiy xato: Fayl kengaytmasini o'zgartirib yuborish

Fayl nomini o'zgartirayotganda (F2), agar siz nuqtadan keyingi harflarni ham o'chirib tashlasangiz (masalan, dars.docx o'rniga shunchaki dars deb yozsangiz), Windows bu faylni qaysi dastur ochishi kerakligini bilmay qoladi va uning belgisi oq qog'ozga aylanadi. Fayl nomini o'zgartirganda har doim nuqta va uning kengaytmasini (.docx, .png) tegilmasdan saqlab qolish kerak!

---

Atamalar lug'ati

Atama	Ma'nosi
Bit (Binary digit)	Axborotning eng kichik o'lchov birligi, faqat 0 yoki 1 qiymatiga ega.
Bayt (Byte)	8 ta bitdan iborat axborot birligi, 1 ta belgini saqlashga teng.
Kilobayt (KB)	1024 baytga teng axborot o'lchovi.
Megabayt (MB)	1024 Kilobaytga teng axborot o'lchovi.
Gigabayt (GB)	1024 Megabaytga teng axborot o'lchovi.
Terabayt (TB)	1024 Gigabaytga teng yirik axborot o'lchovi.
Fayl	Kompyuter xotirasida umumiy nom ostida saqlanadigan ma'lumotlar majmuasi.
Kengaytma (Extension)	Fayl turini belgilovchi va nuqtadan keyin yoziladigan format nomi (masalan, .jpg, .py).
File Explorer	Windowsda fayl va papkalarni boshqaruvchi standart dastur (Win + E).
Recycle Bin (Savatcha)	O'chirilgan fayllarni vaqtincha saqlash va qayta tiklash joyi.

---

Bilasizmi?

1. Dunyodagi ilk kompyuter qattiq diski (IBM 305 RAMAC, 1956-yil) bor-yo'g'i 5 Megabayt ma'lumot sig'dirgan va uning og'irligi 1 tonnadan ortiq bo'lgan! Bugungi kunda 5 MB — bu smartfoningizda olingan atigi bitta sifatli rasm hajmiga teng.
2. 1 Terabayt (TB) hajmdagi xotiraga taxminan 250 000 ta fotosurat yoki 500 soatlik HD formatdagi video sig'adi.
3. Klaviaturadagi Ctrl + C (nusxalash) va Ctrl + V (qo'yish) buyruqlarini 1970-yillarda amerikalik mashhur kompyuter olimi Larri Tesler o'ylab topgan.
4. Bugungi kunda insoniyat har kuni 300 million terabaytdan (300 million GB) ortiq yangi raqamli ma'lumot ishlab chiqaradi!

---

Topshiriqlar

1. Axborot birliklarini saralash oson

Quyidagi axborot o'lchov birliklarini eng kichigidan boshlab eng kattasiga qarab to'g'ri o'sish tartibida yozing: GB, Bit, TB, Bayt, KB, MB. Kutiladigan natija: 6 ta birlik to'g'ri ketma-ketlikda yoziladi (Bit → Bayt → KB → MB → GB → TB).

2. Fayl turlarini aniqlash oson

Quyida berilgan 6 ta fayl kengaytmasi qaysi turdagi ma'lumotga (matn, rasm, musiqa, video, dastur) tegishli ekanligini toping: .txt, .jpg, .mp3, .mp4, .py, .exe. Kutiladigan natija: Har bir kengaytmaning to'g'ri tavsifi jadvalda keltiriladi.

3. File Explorer tezkor tugmasi oson

Klaviaturadagi Win + E tugmalarini bosing. Qaysi oyna ochildi? Ochilgan oynaning asosiy bo'limlarini ayting. Kutiladigan natija: Fayl boshqaruvchisi (File Explorer) ochilgani va chap panelda disklar hamda tezkor papkalar ko'ringani yoziladi.

4. Yangi papka ochish va nomlash oson

Documents papkasida Ctrl + Shift + N tugmalari orqali yangi papka oching va F2 tugmasi yordamida unga Kompyuter_Sabog'i nomini bering. Kutiladigan natija: Yangi papka yaratilib, unga to'g'ri nom beriladi.

5. Baytlarni hisoblash o'rta

«Men Muhammad al-Xorazmiy vorisiman!» jumlasida bo'shliqlar va tinish belgilari bilan birga jami nechta belgi borligini sanang. Ushbu matn kompyuter xotirasida necha bayt va necha bit joy egallashini hisoblang (1 belgi = 1 bayt). Kutiladigan natija: Belgilar soni sanaladi, bayt va bit qiymatlari aniq hisoblab yoziladi.

6. MB dan KB ga o'tish hisob-kitobi o'rta

Sizning sevimli taronangiz hajmi $8 \text{ MB}$ ga teng. Ushbu qo'shiq necha Kilobayt (KB) joy egallaydi? Qadamma-qadam hisoblang ($1 \text{ MB} = 1024 \text{ KB}$). Kutiladigan natija: $8 \times 1024 = 8192 \text{ KB}$ hisobi to'liq ko'rsatiladi.

7. Nusxalash va ko'chirish tajribasi o'rta

Ixtiyoriy matnli fayl yarating.

1. Ctrl + C va Ctrl + V yordamida uning nusxasini hosil qiling.
2. Boshqa bir yangi papka ochib, Ctrl + X va Ctrl + V yordamida ikkinchi faylni o'sha yangi papkaga ko'chiring.
3. Nusxalash (Copy) va Ko'chirish (Cut) amallarining amaliy farqini yozing. Kutiladigan natija: Nusxalashda asl fayl o'z joyida qolishi, ko'chirishda esa butunlay yangi manzilga o'tishi qayd etiladi.

8. Savatchadan qayta tiklash mashqi o'rta

Yaratgan faylingizni Delete tugmasi orqali o'chiring. Ish stolidan «Recycle Bin» (Savatcha) darchasini oching. O'chirilgan faylni topib, ustida sichqonchaning o'ng tugmasini bosing va «Restore» buyrug'ini bering. Fayl qayerga qaytganini tekshiring. Kutiladigan natija: Fayl o'chirilgan avvalgi asl papkasiga muvaffaqiyatli tiklanadi.

9. Katta fleshka sig'imini hisoblash qiyin

$16 \text{ GB}$ hajmdagi yangi fleshka xarid qilindi.

• Har bir kitob PDF formati o'rtacha $2 \text{ MB}$ hajmda.
• Har bir film Full HD formati o'rtacha $4 \text{ GB}$ hajmda. Ushbu fleshkaga nechta kitob yoki nechta film sig'ishini alohida-alohida hisoblab chiqing. Kutiladigan natija: Kitoblar soni ($16 \times 1024 / 2 = 8192 \text{ ta}$) va filmlar soni ($16 / 4 = 4 \text{ ta}$) aniq hisoblanadi.

10. Fayl manzili (Path) ierarxiyasi qiyin

Quyidagi daraxtsimon strukturani daftaringizga chizing va dastur.py faylining to'liq manzilini (Path) yozing: C: disk ichida Loyiha papkasi, uning ichida Backend papkasi, uning ichida dastur.py fayli joylashgan. Kutiladigan natija: C:\Loyiha\Backend\dastur.py to'liq manzili va chizmasi keltiriladi.

11. Yashirin kengaytmalarni ochish siri bonus

File Explorer sozlamalariga kirib, «File name extensions» opsiyasini yoqing. Do'stingiz yuborgan rasm.jpg.exe nomli faylning nima uchun xavfli bo'lishi mumkinligini va kiberjinoyatchilar nega kengaytmalarni yashirishga urinishini tushuntiring. Kutiladigan natija: Kengaytmasi .exe bo'lgan fayl aslida rasm emas, balki virus yoki zararli dastur bo'lishi mumkinligi haqida xavfsizlik xulosasi.

---

O'zingizni tekshiring

1. Bit va bayt nima? 1 baytda nechta bit bor?
2. Nima uchun kompyuterda keyingi axborot birliklari 1000 emas, 1024 marta kattalashadi?
3. Fayl kengaytmasi qanday vazifani bajaradi va u qayerda yoziladi?
4. Ctrl + C, Ctrl + V, Ctrl + X va Ctrl + Z tezkor tugmalari nima vazifani bajaradi?
5. Delete bilan Shift + Delete o'rtasidagi farq nimada?
6. O'chirilgan faylni Savatchadan qanday qayta tiklash mumkin?
7. Fayl nomini o'zgartirish uchun qaysi klaviatura tugmasi ishlatiladi?

---

Uyga vazifa

1. Axborot birliklarini kichigidan kattasiga tartiblang: 1 TB, 500 MB, 1024 KB, 8 Bit, 1 GB, 2 Bayt.
2. $4 \text{ GB}$ hajmdagi xotiraga $512 \text{ KB}$ hajmdagi rasm fayllaridan eng ko'pi bilan nechta saqlash mumkinligini hisoblang ($4 \text{ GB} = 4096 \text{ MB} = 4096 \times 1024 \text{ KB}$).
3. Quyidagi tezkor tugmalarni amalda sinab, vazifasini yod oling: Ctrl+C, Ctrl+V, Ctrl+X, Ctrl+A, Ctrl+Z, F2, Win+E. Vazifani bajarishga 20 daqiqa vaqt ajrating.