Dars xulosasi

• Linux fayl tizimi / dan boshlanadi: /etc, /var/log, /home.
• Ruxsat: egasi, guruh, boshqalar; r=4, w=2, x=1.
• chmod, chown ruxsat va egasini, umask standartni belgilaydi.
• systemctl xizmatni, journalctl logni boshqaradi.
• ip a, ss -lntp, curl -I, dig — tarmoq birinchi yordami.
• Minimal ruxsat qoidasi: kerak bo'lgancha, ortig'i yo'q.

Qo'shimcha ma'lumot

sudoedit va visudo

Konfiguratsiyani va sudoers ni xavfsiz tahrirlash.

Hard va soft link

Hard link inodega, symlink yo'lga ishora qiladi.

tar

tar -czf backup.tgz /etc/nginx zaxira arxivi.

PATH

Bajariladigan fayl qidiriladigan kataloglar ro'yxati.

Atamalar lug'ati

Atama	Ma'nosi
Root	Fayl tizimi ildizi /
chmod	Ruxsatni o'zgartirish
chown	Egasini o'zgartirish
umask	Standart ruxsat niqobi
systemd	Xizmatlar menejeri
journalctl	Log ko'rish buyrug'i
Quvur	`
PID	Jarayon raqami

Bilasizmi?

• Linux da qurilmalar ham fayl sifatida ko'rinadi: /dev/sda, /dev/null.
• /proc va /sys — yadro va jarayonlar haqida virtual fayl tizimlari.
• PATH o'zgaruvchisi bajariladigan fayllar qaysi kataloglarda qidirilishini belgilaydi.

Topshiriqlar

1. Kataloglar oson

/etc, /var/log, /home vazifasini yozing.

Kutiladigan natija: Sozlamalar, loglar, uy papkalari.

2. Oktal oson

rwx va r-x oktalda?

Kutiladigan natija: 7 va 5.

3. Ruxsat berish oson

Skriptga 750 ruxsat bering.

Kutiladigan natija: chmod 750.

4. Navigatsiya oson

Joriy joyni va katalog tarkibini ko'rsating.

Kutiladigan natija: pwd, ls -la.

5. umask o'rta

umask 077 da fayl ruxsati?

Kutiladigan natija: 600.

6. Egasini o'zgartirish o'rta

app.log egasini odil:dev qiling.

Kutiladigan natija: chown odil:dev app.log.

7. Xizmat holati o'rta

nginx ni ishga tushiring va avtomatik yoqilishga qo'ying.

Kutiladigan natija: start va enable.

8. Log o'rta

nginx loglarini jonli kuzating.

Kutiladigan natija: journalctl -u nginx -f.

9. Tashxis qiyin

Port 80 ni kim tinglayapti? Qanday toping?

Kutiladigan natija: ss -lntp | grep :80.

10. Disk qiyin

Qaysi log katta joy egallayapti?

Kutiladigan natija: du -sh /var/log/* | sort -h | tail.

11. Quvur qiyin

access.log dan eng ko'p kirgan IP ni toping.

Kutiladigan natija: awk | sort | uniq -c | sort -nr | head.

12. Minimal ruxsat bonus

Bir kutubxona skripti uchun ruxsat rejasi yozing.

Kutiladigan natija: Aniq egasi va 750/640.

O'zingizni tekshiring

1. rwxr-x--- oktalda?
2. umask 022 natijasi?
3. systemctl status nima?
4. Loglar qayerda?
5. ss -lntp nima?
6. Minimal ruxsat nima?

Uyga vazifa

Linux buyruqlari va ruxsatlar bo'yicha mashqlar (30 daqiqa). To'liq shart: uyga-vazifa.md.