Dars xulosasi

• Katta hajmdagi ma'lumotlar bazasida Filtrlash, Qidiruv va Tartiblash mexanizmlari server unumdorligini va foydalanuvchi tajribasini ta'minlovchi asosiy omildir.
• Filtrlash (Filtering) — aniq mezonlar (status, kategoriya, muallif, sana) bo'yicha ma'lumotlarni saralaydi.
• django-filter kutubxonasi yordamida URL query-parametrlarini (?category=1&status=published) to'g'ridan-to'g'ri Django ORM so'rovlariga xavfsiz bog'lash mumkin.
• Matnli qidiruv (SearchFilter) — ?search=matn parametri orqali bir vaqtning o'zida sarlavha (title), qisqa mazmun (excerpt) va matn (body) ichidan kalit so'zlarni topadi.
• Tartiblash (OrderingFilter) — natijalarni sana, ko'rishlar soni yoki alifbo tartibida o'sish (?ordering=title) va kamayish (?ordering=-published_at) bo'yicha taxlaydi.
• apps/news/filters.py dagi PostFilter orqali sanalar oralig'ini (published_from, published_to) qidirish imkoniyati yaratiladi.

Qo'shimcha ma'lumot

1. Kutubxona analogiyasi: Kartoteka, Katalog va Qidiruv

Katta shahar kutubxonasini tasavvur qiling:

• Filtrlash: Siz kutubxonachiga: "Menga faqat 2024-yildan keyin chop etilgan, o'zbek tilidagi, dasturlashga oid kitoblarni bering", deysiz. Kutubxonachi millionta kitob orasidan faqat shu mezonlarga mos 50 tasini ajratadi.
• Qidiruv: Siz: "Kitobning nomi esimda yo'q, lekin ichida 'neyron tarmoqlari' degan so'z bor edi", deysiz. Kutubxonachi kompyuter qidiruviga shu so'zni kiritadi va kitoblar matnini tahlil qiladi.
• Tartiblash: Siz: "Bu kitoblarni menga eng yangisidan boshlab, yillari bo'yicha taxlab bering", deysiz.

Mana shu uchta amal birgalikda API ga bitta satrda yuboriladi: GET /api/v1/posts/?category=2&search=neyron&ordering=-published_at

2. URL Query Parametrlari qanday tuziladi?

URL manzilida asosiy yo'ldan keyin so'roq belgisi (?) qo'yiladi va parametrlar kalit=qiymat shaklida yoziladi. Bir nechta parametrlar ampersand (&) belgisi bilan bog'lanadi:

• ?status=published — bitta filtr;
• ?status=published&category=1 — ikkita filtr bir vaqtda;
• ?tags=1&tags=3 — ko'p tanlovli filtr (ManyToMany teglar uchun);
• ?ordering=-created_at,title — avval sana bo'yicha kamayish, teng bo'lsa sarlavha bo'yicha o'sish.

3. PostgreSQL da to'liq matnli qidiruv (Full-Text Search)

SQLite dastlabki ishlab chiqish uchun qulay bo'lsa-da, u faqat oddiy matnli LIKE '%so'z%' tekshiruvini bajaradi. Bu esa millionlab ma'lumotlarda sekin ishlaydi. Haqiqiy ishlab chiqarishda (Production) esa PostgreSQL ning o'rnatilgan Full-Text Search imkoniyati ishga tushiriladi:

• So'zlarning o'zagini ajratadi (masalan: "dasturchilar", "dasturlash", "dasturchi" so'zlarining barchasini "dastur" o'zagi bo'yicha topadi);
• Xato yozilgan harflarni (typo) tushunadi;
• Eng mos keladigan maqolalarni birinchi o'ringa chiqaradi (relevance ranking).

4. Dasturchilar ko'p yo'l qo'yadigan xatolar

• Xato 1: SQL Injection xavfi bo'lgan qo'lda filtrlash. Ba'zi dasturchilar Post.objects.raw(f"SELECT * FROM news_post WHERE title = '{q}'") deb yozishadi. Bu o'ta xavfli! django-filter va DRF esa barcha kiruvchi parametrlarni avtomatik tarzda tozalaydi va himoyalaydi.
• Xato 2: Qidiruv maydonlariga indeks qo'yishni unutish. Agar modelda title va status bo'yicha doimiy filtr bo'lsa, modelning Meta.indexes qismiga ushbu maydonlar kiritilishi shart. Aks holda baza har safar butun jadvalni boshidan oxirigacha titkilab chiqadi (Full Table Scan).

Atamalar lug'ati

Atama	Ma'nosi
Query Parameters	URL manzilining oxirida ? belgisidan so'ng uzatiladigan qo'shimcha parametrlar.
Filtering (Filtrlash)	Ma'lumotlarni berilgan aniq shartlar (tenglik, kattalik, kiritilganlik) bo'yicha saralab olish.
SearchFilter	Berilgan matnni bir nechta ustunlar ichidan qidirib topuvchi DRF filtri.
OrderingFilter	Natijalar tartibini foydalanuvchi xohishiga ko'ra o'sish yoki kamayish tartibida belgilovchi filtr.
django-filter	Django va DRF uchun moslashuvchan va kuchli filtrlash vositalarini beruvchi mashhur kutubxona.
FilterSet	Muayyan model uchun qaysi maydonlar qanday usulda filtrlanishini belgilovchi deklarativ sinf.
gte (Greater Than Equal)	"Katta yoki teng" solishtirish operatori (>=).
lte (Less Than Equal)	"Kichik yoki teng" solishtirish operatori (<=).
IsoDateTimeFilter	ISO 8601 xalqaro standartidagi sanalar (2026-10-04T12:00:00) bo'yicha filtrlash maydoni.
Indexes (Indekslar)	Ma'lumotlar bazasida qidiruv va tartiblash tezligini yuzlab barobar oshiruvchi maxsus ko'rsatkichlar.

Bilasizmi?

• Google qidiruv tizimi dunyodagi eng katta va eng tezkor filtrlash arxitekturasiga ega bo'lib, u sekundiga 100 000 dan ortiq murakkab so'rovlarga 0.2 soniya ichida javob qaytaradi!
• Indekslar ma'lumotlar bazasida xuddi kitobning oxiridagi mundarija kabi ishlaydi: kitobning har bir sahifasini o'qib chiqmasdan, mundarijadan kerakli mavzu qaysi sahifadaligini darhol bilib olasiz.
• DRF ning Browsable API interfeysi django-filter ulangan paytda ekranning o'ng tomonida avtomatik "Filters" tugmachasini ochadi va siz brauzerning o'zida shaklni to'ldirib so'rov yuborishingiz mumkin.

Topshiriqlar

1. URL parametrlarini tahlil qilish oson

Quyidagi URL qanday natijalarni qaytarishini tahlil qiling: GET /api/v1/posts/?category=2&ordering=-created_at

1. Qaysi kategoriya tanlangan?
2. Maqolalar qanday tartibda saralangan? Kutiladigan natija: Ikkala savolga aniq va qisqa javob.

2. Qidiruv so'rovi tuzish oson

"Python dasturlash" so'zlari qatnashgan barcha yangiliklarni qidirish uchun posts endpointiga qanday URL so'rovi yuboriladi? Kutiladigan natija: To'g'ri ?search=... havolasi.

3. gte va lte ma'nosi oson

Django ORM va django-filter da gte va lte qisqartmalari qanday inglizcha so'zlardan olingan va ular qanday matematik belgilarga (>=, <=, >, <) mos keladi? Kutiladigan natija: Inglizcha ochilishi va matematik belgilari.

4. Tartiblash belgisi oson

OrderingFilter da ?ordering=title bilan ?ordering=-title o'rtasidagi farq nimada? Minus (-) belgisi nima vazifani bajaradi? Kutiladigan natija: Ikki xil tartiblash yo'nalishining farqi.

5. PostFilter klassini yozish o'rta

apps/news/filters.py faylida PostFilter klassini yozing:

• category (aniq tenglik);
• status (aniq tenglik);
• published_from (published_at bo'yicha gte);
• published_to (published_at bo'yicha lte). Kutiladigan natija: To'liq sintaksis bilan yozilgan PostFilter klassi.

6. ViewSetda filtr parametrlarini birlashtirish o'rta

PostViewSet ichida bir vaqtning o'zida ham maxsus filtr (PostFilter), ham qidiruv (title, body), ham tartiblash (created_at, published_at) ishlashi uchun qaysi 4 ta sinf o'zgaruvchisi (atributi) qanday qiymatlar bilan yozilishi kerak? Kutiladigan natija: ViewSet ichidagi 4 ta atribut kodlari.

7. Ko'p tegli (ManyToMany) filtrlash o'rta

Foydalanuvchi bir vaqtning o'zida ham "AI" (ID: 1), ham "Python" (ID: 3) teglari bor maqolalarni ko'rmoqchi. Ushbu so'rov URL parametrlarida qanday ifodalanadi? django-filter buni qanday qabul qiladi? Kutiladigan natija: URL ko'rinishi va tushuntirish.

8. Kod tahlili: Xatoni topish o'rta

Boshlovchi dasturchi quyidagi kodni yozdi:

class PostViewSet(viewsets.ModelViewSet):
    queryset = Post.objects.all()
    search_fields = ["title", "body"]
    ordering_fields = ["created_at"]

Lekin brauzerda ?search=python deb yozsa ham, qidiruv umuman ishlamayapti, barcha maqolalar chiqyapti. Nima sababdan? Qaysi sozlama unutilgan? Kutiladigan natija: Xatolik sababi (DEFAULT_FILTER_BACKENDS yoki filter_backends unutilgani) va uni to'g'rilash yo'li.

9. Mini-loyiha: Do'kon mahsulotlari filtri qiyin

Elektron do'kon uchun Product modeli mavjud (maydonlar: name, price, rating, in_stock, category).

1. Foydalanuvchilar narx oralig'i (min_price, max_price), minimal reyting (min_rating) va faqat mavjud mahsulotlar (in_stock=true) bo'yicha qidira olishi uchun ProductFilter yozing.
2. Nomi bo'yicha qidiruv va narx bo'yicha saralash sozlamalarini ko'rsating. Kutiladigan natija: To'liq FilterSet va ViewSet kodi.

10. Starts-with va Exact qidiruv turlari qiyin

DRF search_fields da maydon oldiga maxsus belgilar qo'yilishi mumkin:

• search_fields = ['^title', '=status']

1. ^ belgisi qanday qidiruvni anglatadi?
2. = belgisi qanday ishlaydi?
3. Nima uchun telefon raqami yoki pasport seriyasini qidirganda belgisiz emas, aynan = (exact) qo'yish maqsadga muvofiq? Kutiladigan natija: Qidiruv prefikslari tahlili va amaliy sababi.

11. Baza unumdorligi: B-Tree va GIN indekslar qiyin

Katta ma'lumotlar bazasida millionlab qatorlar bor bo'lganda:

1. Nega oddiy sonli va sanali ustunlar uchun B-Tree indekslari ishlatiladi?
2. Matnli qidiruv uchun nima sababdan GIN (Generalized Inverted Index) indekslari talab qilinadi?
3. Django modelida models.Index orqali qanday qilib ushbu indekslar e'lon qilinadi? Kutiladigan natija: Indekslash mexanizmi va model kodi namunalari.

12. Bonus tadqiqot: Elasticsearch va DRF integratsiyasi bonus

Juda yirik tizimlarda (Amazon, Uzum Market) relyatsion baza qidiruvi yetarli bo'lmay qoladi va maxsus qidiruv serverlari (Elasticsearch / MeiliSearch) ishlatiladi.

1. Elasticsearch nima va u qanday qilib millisoniyalarda millionlab tovarlar orasidan qidiradi?
2. django-elasticsearch-dsl-drf kutubxonasi yordamida DRF va Elasticsearch qanday bog'lanadi? Kutiladigan natija: Elasticsearch va DRF integratsiyasi bo'yicha mustaqil tadqiqot.

O'zingizni tekshiring

1. Filtrlash, qidiruv va tartiblash jarayonlarining bir-biridan qanday farqlari bor?
2. django-filter kutubxonasini Django loyihasiga qanday ulaymiz?
3. search_fields va ordering_fields qanday vazifalarni bajaradi?
4. URL da sanalar oralig'ini qidirish uchun IsoDateTimeFilter qanday parametrlar qabul qiladi?
5. URL dagi -created_at belgisi natijalarni qanday tartibda joylashtiradi?
6. Nima uchun filtrlash amallari har doim backend bazasida bajarilishi shart?

Uyga vazifa

1. src/apps/news/filters.py faylini konspektdagi namuna asosida shakllantiring.
2. PostViewSet ga filterset_class, search_fields va ordering_fields ni bog'lang.
3. Postman yoki brauzer orqali quyidagi so'rovlarni amalda sinab ko'ring va natijalar to'g'ri qaytayotganiga ishonch hosil qiling:
   • GET /api/v1/posts/?status=published
   • GET /api/v1/posts/?search=texnologiya
   • GET /api/v1/posts/?ordering=-published_at