---

Dars xulosasi

• Buyruqlar ketma-ketligini faylga yozib, shell orqali bajarish shell scripting deyiladi va jarayonlarni avtomatlashtiradi.
• Skriptning birinchi qatori #!/bin/bash (shebang) bo'ladi; # bilan boshlangan qator izoh.
• Ishga tushirish uchun chmod +x skript.sh, so'ng ./skript.sh.
• O'zgaruvchi NOM="qiymat" ko'rinishida (tenglik atrofida bo'sh joy yo'q), ishlatish $NOM.
• "..." ichida $ ishlaydi, '...' ichida matn o'zgarishsiz qoladi; $(buyruq) buyruq natijasini beradi.
• Argumentlar: $0 skript nomi, $1, $2 ... qiymatlar, $# soni, $@ hammasi.
• echo, printf chiqaradi, read klaviaturadan o'qiydi.

---

Qo'shimcha ma'lumot

1. Skript nima uchun kerak?

Tasavvur qiling, har kuni serverga 4 ta buyruq yozasiz: apt update, apt install -y nginx, konfiguratsiyani nusxalash, xizmatni qayta ishga tushirish. Biror qadamni unutsangiz, natija boshqacha bo'ladi. Skript bu qadamlarni bir marta yozib qo'yadi, keyin istalgancha bir xil natija bilan ishga tushiradi. O'quv qo'llanmada bu imperativ yondashuv deyiladi: qadamlar tartibi muhim.

2. Uch xil o'zgaruvchi

Qo'llanmaga ko'ra: Local (faqat joriy shellda), Environment (quyi jarayonlarga ham beriladi: export PORT=8080) va Shell/System (shellning o'zi yaratadi: USER, HOME, PWD, SHELL, PATH). Ularni printenv yoki env bilan ko'rasiz.

ISM="Ali"            # local
export PORT=8080     # environment
echo "$USER $HOME"   # system

3. Tirnoq nega muhim?

ISM="Ali Valiyev"
echo "Salom, $ISM"    # Salom, Ali Valiyev
echo 'Salom, $ISM'    # Salom, $ISM

Qo'sh tirnoq o'zgaruvchini ochadi, bitta tirnoq esa «qotirib qo'yadi». Qiymatda bo'sh joy bo'lsa, o'zgaruvchini ishlatganda ham "$ISM" deb yozing, aks holda shell uni bo'laklarga ajratadi.

4. Odatiy xatolar

• NOM = "Ali": shell NOM ni buyruq deb o'ylaydi (command not found).
• chmod +x ni unutish: Permission denied.
• Shebang yo'q yoki imloviy xato: #! /bin/bsh.
• echo "$SONta" o'rniga echo "${SON}ta" kerak: nom qayerda tugashi aniq bo'lsin.

---

Atamalar lug'ati

Atama	Ma'nosi
Shell	Foydalanuvchi va kernel o'rtasidagi buyruq interpretatori (masalan, bash).
Shell scripting	Buyruqlar ketma-ketligini faylga yozib, shell orqali bajarish.
Shebang	Skriptning birinchi qatori #!/bin/bash: qaysi dastur bilan ishga tushishini bildiradi.
Variable	Nomi bor qiymat: NOM="qiymat".
Environment variable	Quyi jarayonlarga ham uzatiladigan o'zgaruvchi (export).
Argument	Skript chaqirilganda berilgan qiymat ($1, $2).
stdin / stdout	Kiritish oqimi (klaviatura) va chiqish oqimi (ekran).
Command substitution	$(buyruq): buyruq natijasini matn sifatida qo'yish.
chmod +x	Faylga bajarish (execute) ruxsatini berish.

---

Bilasizmi?

• Shebang so'zi ikki belgidan olingan: # (sharp) va ! (bang).
• Bash nomi «Bourne Again Shell» degani: eski Bourne shell nomiga qilingan so'z o'yini.
• Linux serverlarining ko'pchiligi kunlik ishlarni (zaxira nusxa, log tozalash) aynan shunday kichik skriptlar bilan avtomatlashtiradi.
• printf nomi C tilidagi funksiyadan kelgan, shuning uchun %s va %d belgilari ikkala joyda ham bir xil.

---

Topshiriqlar

1. Birinchi skript oson

salom.sh yarating: shebang, bitta izoh va echo bilan o'z ismingizni chiqaring. chmod +x qilib ishga tushiring.

Kutiladigan natija: terminalda ismingiz chiqadi.

2. Bashorat qiling oson

Bu kod nima chiqaradi?

A="Linux"
echo "Men $A ni yaxshi ko'raman"
echo 'Men $A ni yaxshi ko'raman'

Kutiladigan natija: ikki qatorning farqini oldindan yozing, keyin sinab tekshiring.

3. Xatoni toping oson

ISM = "Ali" qatori nega ishlamaydi? Tuzating va xabarni o'qing.

Kutiladigan natija: xato xabari (command not found) va to'g'ri variant.

4. Tizim o'zgaruvchilari oson

$USER, $HOME, $PWD, $SHELL qiymatlarini bitta skript bilan chiqaring.

Kutiladigan natija: 4 qator, har birida nom va qiymat.

5. Tanishuv skripti o'rta

read -p bilan ism va yoshni so'rang, printf bilan Ali, siz 16 yoshdasiz ko'rinishida chiqaring.

Kutiladigan natija: formatli bitta qator.

6. Argumentlar o'rta

arg.sh yozing: $0, $1, $2, $#, $@ ni chiqarsin. ./arg.sh Ali 16 va ./arg.sh bir ikki uch to'rt bilan sinang.

Kutiladigan natija: ikki xil chaqiruvda $# 2 va 4 bo'ladi.

7. Buyruq natijasi o'rta

$(date +%F) va $(ls | wc -l) yordamida «Bugun 2026-... , papkada N ta fayl bor» deb yozadigan skript tuzing.

Kutiladigan natija: sana va fayllar soni bir jumlada.

8. Parolsiz emas o'rta

read -s bilan «parol» so'rang va uni ekranga chiqarmasdan faqat uzunligini yozing (${#PAROL}).

Kutiladigan natija: terminalda parol ko'rinmaydi, Uzunlik: 8 kabi chiqadi.

9. Mini-loyiha: profil.sh qiyin

Ism, shahar, yoshni read bilan oling; $USER, sana, hostname ($(hostname)) bilan birga chiroyli «vizitka» chiqaring (printf).

Kutiladigan natija: 5-6 qatorli tartibli vizitka.

10. Argument yoki so'rash qiyin

Agar ism argument sifatida berilsa shuni ishlating, berilmasa read bilan so'rang. (Maslahat: ${1} bo'shmi? Keyingi darsda if ni o'rganasiz, hozircha ISM="${1:-Mehmon}" ni sinab ko'ring.)

Kutiladigan natija: ./s.sh Ali da Salom, Ali, argumentsiz Salom, Mehmon.

11. Tadqiqot: printf formatlari qiyin

printf "%5s|%-5s|%05d\n" ab cd 42 ni sinab, har bir formatning nima qilishini o'z so'zingiz bilan tushuntiring.

Kutiladigan natija: 3 formatning izohi (o'ngga tekis, chapga tekis, nollar bilan to'ldirish).

12. Bonus: o'zgaruvchi chegarasi bonus

SON=5 bo'lganda echo "$SONta", echo "${SON}ta" ni solishtiring va nega farq borligini yozing.

Kutiladigan natija: birinchisi bo'sh, ikkinchisi 5ta.

---

O'zingizni tekshiring

1. Shebang nima va nega birinchi qatorda turishi kerak?
2. NOM="Ali" va NOM = "Ali" ning farqi nimada?
3. Qo'sh va bitta tirnoq qanday farq qiladi?
4. $# va $@ nimani bildiradi?
5. echo bilan printf ning asosiy farqi nima?
6. read -p va read -s nima uchun ishlatiladi?
7. Permission denied chiqsa nima qilasiz?

---

Uyga vazifa

profil.sh skriptini yozing: ism va yoshni argument yoki read orqali oling, $USER, sana va fayllar soni bilan birga printf yordamida tartibli hisobot chiqaring. Kutiladigan vaqt: 25 daqiqa.