AXV

Mavzu

3-hafta · 9-dars

9-dars: SQL analitik operatorlari: SELECT, WHERE, ORDER BY, LIMIT asoslari

Ma'lumotlar bazasi — bu ulkan kutubxona. SELECT, WHERE, ORDER BY va LIMIT operatorlari esa shu kutubxonaning to'g'ri kitobni topib beradigan aqlli kutubxonachisidir. Ushbu darsda biz O'zbekiston ta'limi statistikasini SQL orqali tahlil qilishni o'rganamiz: eng ko'p o'quvchisi bo'lgan viloyatlarni topish, diapazonli filtrlash va TOP-N reytinglar chiqarish.

Slaydlarni ochishDars testi3-hafta

Dars xulosasi ​

  • SQL guruhlar: DDL (jadval yaratish: CREATE), DML (ma'lumot qo'shish: INSERT, UPDATE, DELETE) va DQL (ma'lumot olish: SELECT) — biz DQL ga e'tibor qaratamiz.
  • SELECT: Relyatsion jadvaldan kerakli ustunlarni tanlash operatori. * belgisi barcha ustunlarni, aniq nom esa faqat o'sha ustunni qaytaradi.
  • AS alias (taxallus): Ustun yoki hisoblangan qiymatga yangi ixcham nom berish: ROUND(a/b, 2) AS nisbat.
  • SQL so'rovining mantiqiy ijro tartibi: FROM → WHERE → SELECT → ORDER BY → LIMIT.
  • WHERE filtri:
    • Solishtirish: =, !=, >, <, >=, <=
    • Mantiqiy: AND, OR, NOT
    • Diapazon: BETWEEN 2020 AND 2024 (chegaralar kiritilgan)
    • Ro'yxat: IN (1, 2, 3)
    • Matn shablon: LIKE 'Toshkent%' (% — ixtiyoriy belgilar, _ — aynan 1 belgi)
    • Bo'sh qiymat: IS NULL va IS NOT NULL (= NULL ishlamaydi!)
  • ORDER BY: Natijalarni bir yoki bir nechta ustun bo'yicha ASC (o'sish) yoki DESC (kamayish) tartibida saralash.
  • LIMIT va OFFSET (Sahifalash / TOP-N):
    • LIMIT N: Faqat N ta yozuvni chiqaradi;
    • LIMIT N OFFSET K: K ta yozuvni tashlab, N tadan chiqaradi.
    • N-sahifa formulasi: LIMIT sahifa_hajmi OFFSET (sahifa_raqami - 1) * sahifa_hajmi.

Qo'shimcha ma'lumot ​

1. Nega = NULL ishlamaydi? ​

SQL mantiqida NULL — bu "noma'lum" qiymat hisoblanadi. Matematik qonun bo'yicha noma'lum = noma'lum hamisha FALSE bo'lib qaytadi, chunki ikki noma'lumni taqqoslab bo'lmaydi. Shuning uchun NULL larni aniqlash uchun faqat IS NULL yoki IS NOT NULL konstruksiyasi ishlatiladi.

2. LIKE va katta-kichik harflar ​

SQLite da LIKE operatori ingliz harflari uchun katta-kichik harfga sezgir emas (LIKE 'Toshkent%' ham 'toshkent%' ham ishlaydi). Ammo PostgreSQL da standart LIKE katta-kichik harfga sezgir, buning uchun ILIKE operatori ishlatiladi. Haqiqiy loyihalarda buni doimo hisobga olish kerak!

3. TOP-N tahlili nima uchun kerak? ​

Biznes amaliyotida doim bir nechta savollar paydo bo'ladi:

  • Qaysi 5 ta hudud eng ko'p o'quvchiga ega?
  • Qaysi 10 ta maktabda o'qituvchi yetishmovchiligi eng yuqori?
  • Oxirgi 3 ta yillik ko'rsatkich eng yuqori qaysi viloyatlar?

ORDER BY ... LIMIT kombinatsiyasi ana shunday tahlillarni bir necha satr SQL kodida hal qiladi.

Atamalar lug'ati ​

AtamaMa'nosi
DQL (Data Query Language)Ma'lumotlarni o'qish va olish uchun mo'ljallangan SQL buyruqlar guruhi
SELECTJadvaldan kerakli ustunlarni tanlash operatori
ASUstun yoki hisoblangan qiymatga taxallus (alias) berish kalit so'zi
WHEREQatorlarni mantiqiy shartlar asosida filtrovchi operatorn
BETWEENKo'rsatilgan diapazondagi qiymatlarni qidiruv operatori (chegaralar kiradi)
INRo'yxatdagi qiymatlardan biriga tengligi uchun qidiruv operatori
LIKEMatnli shablon (%, _) orqali qidiruvchi operator
IS NULLUstundagi bo'sh qiymatlarni aniqlash operatori
ORDER BYNatijani ko'rsatilgan ustun bo'yicha saralash buyrug'i
LIMITNatija qatorlarini son bilan chegaralovchi buyruq
OFFSETKo'rsatilgan sondagi dastlabki qatorlarni tashlab yuborib, qolganlarini chiqarish
PaginationKatta natijani sahifalarga bo'lib chiqarish mexanizmi

Bilasizmi? ​

  • SQL 1974-yilda: SQL tilini IBM kompaniyasining muhandislari Donald Chamberlin va Raymond Boyce 1974-yilda ishlab chiqqan. Dastlab u SEQUEL deb atagan (Structured English Query Language).
  • "O'quvchilar soni" yoki "count": O'zbekistonda 2024-yilgi davlat statistikasiga ko'ra umumta'lim maktablarida 6,5 milliondan ortiq o'quvchi ta'lim olmoqda — SQL ORDER BY va LIMIT orqali shu sonni mintaqalar kesimida tahlil qilish mumkin.
  • Google, Meta, Amazon: Dunyodagi eng yirik IT kompaniyalarida kundalik ishda yozilayotgan SQL so'rovlarining aksariyati aynan SELECT ... WHERE ... ORDER BY ... LIMIT tuzilmasiga tayanadi.

Topshiriqlar ​

1. SELECT va barcha ustunlar oson ​

yillik_kpi jadvalidagi barcha ustunlarni (jami, yillik KPI yozuvlarini) konsolga chiqaring. Avval SELECT * orqali, so'ngra faqat hudud_id, yil, oquvchilar_soni ustunlarini tanlang va ikki so'rovni taqqoslang.
Kutiladigan natija: SELECT * barcha ustunlarni, nomlovchi SELECT esa faqat tanlangan ustunlarni qaytaradi.

2. Arifmetik amallar va AS taxallus oson ​

yillik_kpi dan hudud identifikatori, yili va maktabga to'g'ri keladigan o'rtacha o'quvchilar sonini (oquvchilar_soni / maktablar_soni) maktab_yuklamasi taxallusi bilan hisoblang. Natijani 1 ta kasr belgigacha yaxlitlang (ROUND).
Kutiladigan natija: Hisoblangan ustun chiroyli nom bilan chiqariladi.

3. WHERE: solishtirish va AND oson ​

Faqat 2024-yil uchun va o'quvchilar soni 300 000 dan ortiq bo'lgan hududlarni tanlang.
Kutiladigan natija: Ikkita shart AND bilan birlashtiriladi.

4. BETWEEN bilan diapazonli filtr oson ​

yillik_kpi dan 2022 dan 2024 yillar oralig'idagi (ikki chek kiradi) barcha yozuvlarni chiqaring.
Kutiladigan natija: WHERE yil BETWEEN 2022 AND 2024 qo'llaniladi.

5. IN operatori — ko'p hudud qidirish o'rta ​

yillik_kpi dan hudud_id si 1, 3 yoki 5 ga teng bo'lgan 2024-yilgi yozuvlarni IN operatori yordamida chiqaring. Hudud nomlari ham chiqishi uchun hududlar jadvalini INNER JOIN bilan birlashtiring.
Kutiladigan natija: WHERE k.yil = 2024 AND k.hudud_id IN (1, 3, 5) va JOIN birga qo'llaniladi.

6. LIKE bilan matn qidirish o'rta ​

hududlar jadvalidan nomida "viloyati" so'zi qatnashgan barcha hududlarni toping. So'ng nomining oxirgi 2 harfi "ti" bilan tugagan hududlarni LIKE '%ti' orqali qidiring.
Kutiladigan natija: Matn shablon qidiruvi natijasi ko'rsatiladi.

7. IS NULL tekshiruvi o'rta ​

maktablar jadvaliga yangi maktab qo'shing, lekin turi ustunini ko'rsatmang (u NULL bo'lib qolsin). So'ngra WHERE turi IS NULL orqali shu yozuvni topib, konsolga chiqaring.
Kutiladigan natija: IS NULL va IS NOT NULL operatorlarining farqi amalda ko'rsatiladi.

8. Ko'p ustunli ORDER BY o'rta ​

yillik_kpi ni avval yil DESC (yangi yillar birinchi), so'ng oquvchilar_soni DESC (ko'proq o'quvchi birinchi) bo'yicha saralang. Ikki mezonli saralash qanday ishlashini tushuntiring.
Kutiladigan natija: Ko'p ustunli saralash to'g'ri amalga oshiriladi.

9. TOP-5 ta resurs yuklamasi tahlili qiyin ​

2024-yil uchun bitta maktabga o'rtacha to'g'ri keladigan o'quvchilar soni (oquvchilar_soni / maktablar_soni) bo'yicha TOP-5 ta yuklamali hududni aniqlang. Natijada hudud nomi, o'quvchilar soni va hisoblangan yuklama ko'rsatilsin.
Kutiladigan natija: ORDER BY ... DESC LIMIT 5 va JOIN birga ishlatiladi.

10. Sahifalash (Pagination) mexanizmi qiyin ​

Barcha hududlarning 2024-yilgi statistikasini o'quvchilar soni bo'yicha kamayish tartibida saralab, sahifalash mexanizmini yarating: har sahifada 3 ta hudud ko'rsatilsin. 1-sahifa, 2-sahifa va 3-sahifani chiqaruvchi 3 ta alohida so'rov yozing.
Kutiladigan natija: LIMIT 3 OFFSET 0, LIMIT 3 OFFSET 3, LIMIT 3 OFFSET 6 qo'llaniladi.

11. Xatoni toping va tuzating qiyin ​

Quyidagi SQL so'rovida xatolar mavjud:

sql
SELECT nomi, oquvchilar_soni
FROM yillik_kpi, hududlar
WHERE hudud_id = NULL
AND yil = 2024
ORDERBY oquvchilar_soni DESC
LIMIT 10;

Qanday xatolar bor? Ularni to'liq to'g'rilab, ishchi so'rovga aylantiring.
Kutiladigan natija: IS NULL o'rniga = NULL, ORDERBY yozuvi va JOIN yo'qligi xatosi topiladi va tuzatiladi.

12. Kompleks ta'lim monitoringi hisoboti bonus ​

maktab.db bazasiga 5 ta viloyat uchun 2022, 2023, 2024 yillar bo'yicha ma'lumotlar kiriting. So'ngra bitta SQL so'rovi yozing:

  • Faqat o'quvchilar soni 400 000 dan ortiq bo'lgan va yili 2022 dan katta hududlarni oling;
  • O'quvchi/o'qituvchi nisbatini AS taxallusi bilan hisoblang;
  • Yil bo'yicha kamayish tartibida, nisbat bo'yicha kamayish tartibida saralaing;
  • Natijaning faqat dastlabki 6 qatorini chiqaring.
    Kutiladigan natija: Bir necha WHERE sharti, arifmetika, JOIN, ORDER BY va LIMIT birgalikda ishlaydi.

O'zingizni tekshiring ​

  1. SQL buyruqlarida SELECT va WHERE qaysi tartibda mantiqiy bajariladi?
  2. BETWEEN 10 AND 20 va >= 10 AND <= 20 bir xil natija beradimi?
  3. LIKE 'A_or' qanday so'zlarga mos keladi?
  4. IS NULL o'rniga = NULL yozsak nima bo'ladi va nima uchun?
  5. ORDER BY yil DESC, oquvchilar_soni ASC qanday ishlaydi?
  6. 4-sahifada LIMIT 10 OFFSET qiymat qancha bo'lishi kerak?

Uyga vazifa ​

  1. maktab.db bazasidagi barcha hududlar bo'yicha o'rtacha bitta maktabga to'g'ri kelgan o'quvchilar sonini hisoblang.
  2. Yuklama 700 nafardan oshgan hududlarni WHERE orqali filtrlang va ORDER BY bilan kamayish tartibida saraling.
  3. Natijaning TOP-3 ta hududini LIMIT orqali chiqaruvchi va AS bilan chiroyli taxalluslar berilgan Python skriptini yozing.
© 2026 AXVHUB.UZ